درباره لزوم انتشار یافتههای علمی بومی به زبان فارسی
اندیشههای ناب در زهدانهای اجارهای
حسین صافی.* عضو هیأتعلمی پژوهشکده زبانشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
تنها در علم نوین زبانشناسی است که زبان را میتوان فینفسه بررسی كرد. در این رشته، حتی بررسی کارکردهای زبان نیز راهی است به سوی شناخت چیستی خود زبان. بیرون از این رشته اما زبان به خودی خود موضوعی درخور شناخت نمینماید، بلکه فقط حکم ابزاری را دارد که ارزش آن متناسب با کارکردش سنجیده میشود. در این سنجه کارکردگرایانه، آنچه آموزش یک زبان بیگانه را توجیه میکند، امکان بهرهبرداریهای ابزاری از آن زبان در تعاملات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی یا علمی است. درحالحاضر، انگیزه شناخت زبان فارسی در مقام یک زبان بیگانه، عمدتا به بهرهبرداریهای علمی، فرهنگی و بهویژه ادبی، آن هم غالبا از نوع ادبیات کهن، خلاصه شده است. از آنجا که دیگر کارکردهای فارسی، چندان به کار خریداران غیرفارسیزبان نمیآید، بازار آموزش فارسی به بیگانگان نیز با همه تلاشهای مجدانهای که فلان بنیاد مردمنهاد و بهمان نهاد دولتی به خرج این بازار میدهند، کساد مانده است تا یقین شود که در بازار صادرات فارسی رونق اگر نیست، در سیاستگذاری برای مدیریت این بازار لابد خطایی هست. خطای بزرگ، گمانهای است به دور از این حقیقت که کلید برونرفت فارسی از زیستگاهش را نه در زیستگاه فارسی، که در جایی بیرون از جغرافیای این زبان و مثلا در الگوی اندیشگانی ساکنان آن باید جست؛ در حمایتهای ایشان از سیاستی ناموجه که به حکم ناعادلانه آن، مقالههای منتشر در مجلههای بینالمللی (آیاسآی) باید امتیازاتی به مراتب بیش از مقالههای پژوهشی فارسی نصیب نگارندگان خود کنند. (برای آشنایی با این سیاست، نگاه کنید به آییننامههای مصوب وزارت علوم برای استخدام، ترفیع، تبدیل و... ارتقای اعضای هیأت علمی.) سیاستهایی از این دست را احتمالا چنین توجیه میکنند که «وقتی انگلیسی 92 درصد از تولید علم جهان را یکسر به زیر نام خود کشیده است، برای زبانهای دیگر نه چندان مجالی برای بازاریابی فراوردههای علمیشان باقی گذاشته است و نه اساسا رمقی برای فرآوری مفاهیم تازه علمی تحت اصطلاحات بومی خودشان؛ پس بهتر است ما دیگرزبانانِ عالم نیز به جای بازکردن سفره قلمکار برای تکهای بیمقدارتر از کل آن صنار جگرک باقیمانده، دست از جدال با یکدیگر برداریم و تولیدات علمی خود را حتی پیش از بریدن بند نافشان از زبانی که در آن نطفه بسته و از آن تغذیه کردهاند، دودستی تسلیم انگلیسی کنیم». در این صورت، تمام زبانهای مولد علم را باید زهدانهایی دانست در اجاره زبانی که به بهانه دلالی تولیدات آنها، مواریث خاص هر کدام را هویتزدایی و مصادره به مطلوب خود میکند. این یعنی از بین رفتن هویت ملی کسانی که هویت و شخصیت اجتماعیشان در آن زبان شکل گرفته است. از آنجا که هویت هر ملتی در زبانش شکل میگیرد و تنها در همین زبان منعکس میشود، در چنین حالتی جنبه هویتساز زبان عقیم میشود و اتفاقی که در تقابل میان گویشهای مختلف یک زبان و گونه معیار آن زبان، برای گویش فرودست میافتد، در اینجا در مقیاسی بسیار بزرگتر در رقابت میان زبانهای فرودست و زبان فرادست رخ میدهد. در چنین شرایط بغرنجی است که آماری از سوی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (آیاسسی) اعلام میشود مبنی بر جهش 13پلهای فارسی بهعنوان زبان علم در ده سال اخیر و ایستادن در جایگاه هفدهمین زبان علمآفرین جهان. اهمیت این خبر هنگامی بیشتر میشود که جایگاه فارسی را با وضعیت زبانهایی مانند عربی مقایسه کنیم: هماکنون فارسی با جمعیتی معادل یکسوم عربزبانان جهان، ششبرابر بیش از زبان عربی در تولید علم جهان نقش دارد. البته ارتقای زبان فارسی که از مهمترین سیاستهای مطرح در نقشه جامع علمی کشور است، بههیچرو با آییننامه ارتقای اعضای هیأت علمی در وزارت علوم نمیخواند و این یعنی اتخاذ سیاستی دوگانه در برابر فارسی. در این میانه، بسیاری ترجیح میدهند معرفتی را که در دستگاه اندیشهورزی فارسی به هم رساندهاند، در پوشش انگلیسی روانه فروشگاههای بینالمللی علم کنند. اندک کسانی هم به بهای درگذشتن از نام خود، همچنان لقای فارسی را به عطای انگلیسی ترجیح میدهند. من اما بیآنکه با ترجمه فراوردههای فکری اهل یک زبان بومی به زبان بینالمللی علم مخالفتی داشته باشم، عضویت در این گروه دوم را برمیگزینم؛ گو اینکه اساسا شکاف میان علمآوری به فارسی و مقالهنویسی به انگلیسی را چندان نمیبینم که مانع از تجمیع این دو به سود فارسی شود. وظیفه یک پژوهشگر این نیست که مترجم دستاوردهای علمی خود باشد. مشارکت در تولید معرفت نهتنها لازمه پژوهش، که همچنین شرط کفایت آن است. پژوهشگر البته میتواند گذشته از تولید معرفت، دستی هم در تبلیغ و توزیع و حتی در صدور محصولات علمی بیازماید؛ اما فقط به ضرب بخشنامه است که میتوان او را به اِعمال چنین اختیاری واداشت. وزارت علوم برای آنکه مانع از ارتقای فارسی در عرصه تولید علم نشود، به جای اعمال سیاستی چنین تبعیضآمیز، میتواند با اعمال سیاستی تشویقی بار ترجمه را از دوش پژوهشگر بردارد؛ به این ترتیب که پس از ارزیابی مقالههای تولید داخل براساس ضریب تأثیرشان، پرارجاعترین آنها را برای ترجمه به بنگاههایی بسپارد که خاصه به قصد صدور یافتههای علمی بنیان نهاده خواهند شد؛ کسانی که به ترجمه در اینگونه سازمانها گماشته خواهند شد، در عین تسلط به فارسی و انگلیسی، با موضوع مقاله هم بیگانه نخواهند بود. این پیشنهاد شاید بسیار بلندپروازانه و حتی آرمانی جلوه کند اما چه باک! که خردمندان گفتهاند آرزو بر جوانان عیب نیست. وانگهی، ترجمه انگلیسی چکیدههای فارسی مقالات اگر باید باب ورود پژوهشگر خارجی را با ترغیب وی به خواندن باقی مقاله بگشاید، چرا زحمت ترجمه کل مقاله را بر عهده خود او نگذارد؟ زیرا فرض وی بر این است که امکان خردورزی بومی در این سوی دنیا وجود ندارد. بر پایه چنین پیشقضاوتی است که گاه فارسیزبان نیز از خود میپرسند آیا واقعا زبان فارسی توان علمآوری و معرفی یافتههای اصیل علمی را ندارد!؟ آخر چرا زبانی که در طول تاریخ توانایی بارآوری پیچیدهترین مضامین فکری و فلسفی را در خوشتراشترین قالبها داشته است، ناگهان باید در تولید اندیشه وامانده باشد؟! در پاسخ باید گفت: زمینه بارآوری فارسی از مفاهیم تازه علمی همچنان برجاست. بیاندامی، حاشا از قامت فارسی نیست، از انتشار این باور مسموم است که اندیشیدن جز در زبانی فرادست، نهتنها مفید، که حتی ممکن هم نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.