نگاهی به دلایل مهجورماندن واژههای فرهنگستان
حرکت در عمق معنا
بابک فرهادی
بسیاری از مسئولان کشور ما در تلاشاند با تشویق محققان به ارائه دستاوردهای پژوهشی یا انتشار مقاله در نشریات علمی فارسی، زبان فارسی را به زبان علم تبدیل کنند. هرچند این فکر بسیار پسندیده است اما به نظر میرسد نیل به این هدف، چندین شرط دارد از جمله اینکه معادلهایی دقیق برای واژهها و اصطلاحات علمی انگلیسی در زبان فارسی وجود داشته باشد. یعنی اگر میخواهیم زبان فارسی، زبان علم باشد، باید تا جایی که امکان دارد برای واژهگزینی و یافتن معادلهای فارسی برای اصطلاحات علمی تلاش کرد. واژهگزینی برای کلمهها و اصطلاحات بیگانهای که وارد زبان فارسی شدهاند، سابقهای بسیار طولانی دارد اما از زمان آشنایی ایران با دانشگاهها و مؤسسههای آموزشی اروپایی، این روند آغاز شد. در ابتدا برخی افراد با اتکا به تلاشهای فردی، واژههایی را ابداع کردند، اما بعدها نهادهای دولتی مانند فرهنگستانها (که شامل افراد صاحبصلاحیتی در حوزه علم و فرهنگ بودند)، فعالیت در این زمینه را آغاز کار کردند. در این مدت برای بسیاری از کلمهها، معادل فارسی ابداع شده که برخی از آنها فراگیر شده است و از آنها استفاده میکنیم. کلماتی مانند شهرداری، شهربانی، بهداشت و ... . این کلمات امروزه چنان با زبان فارسی درآمیختهاند که کمترکسی باور دارد این واژهها در چند سال اخیر ساخته شدهاند و تاریخچه دور و درازی ندارند. امروزه برخی از مردم عادی و حتی کارشناسان ادبیات، بسیاری از واژههای نوساخته را نمیپذیرند و مدعی هستند این کلمات در زبان فارسی، خوش نمینشینند یا در دهان خوب نمیچرخند. کلماتی مانند یارانه، رایانه و پیامک از این دست واژهها هستند. اما طرفداران واژهسازی هم در مقابل استدلال میکنند زمانی هم که بسیاری از کلمات پرکاربرد امروزی مانند دانشگاه و دانشکده ساخته شد، بسیاری با آن مخالفت میکردند و اتفاقا دلیلشان برای مخالفت نیز همین موضوع بیگانهبودن با زبان مردم کوچهبازار بود. خوب است بدانیم رسم شوخی برخی مردم با بعضی از واژههای نوساخته، رسمی چندان امروزی نیست و مشابه همین شوخیها با کلمات دانشگاه و دانشکده هم رایج بود. یکی دیگر از دلایل مخالفت با واژهها این بود که برخی مدعی بودند کلمهها و واژههای تازه، عمق معنای واژه بیگانه را نمیرسانند و به بیان دیگر این واژهها گویا نیستند، اما با گذشت سالها مشخص شد نگرانی این منتقدان چندان بجا نبود. نکتهای را که خوب است در پایان به آن اشاره کنیم، این است که در عمل، استقبال مردم از همه واژهها به یک اندازه نبوده است؛ برخی واژهها خوشاقبال بودند، اما برخی دیگر چندان با استقبال عامه مردم مواجه نشدند و چندان از آنها استفاده نمیشود. برخی از موارد هم مانند یارانه به جای سوبسید و پیامک به جای اساماس تنها با فشار رسانهای مانند تلویزیون و بخشنامههای اداری، جای خود را باز کردهاند. شاید یکی از دلایل عدم استقبال از برخی واژههای تازه این است که بسیاری از این کلمات و اصطلاحات، در یک فرایند اداری پدید آمدهاند و در آنها کمتر نشانهای از ذوق و سلیقه است، اما کلماتی را که ادیبان و مترجمان ابداع میکنند، به دلیل همخوانی بیشتر با ذوق و سلیقه فارسیزبانان و همچنین هماهنگی بهتر با اصول زبان و زبانشناسی، پذیرفته شدهاند. برای مثال کلمهای مانند «گفتمان» آنقدر خوشآهنگ است که نهتنها در معنای اصلی آن (به جای «دیسکورس») بلکه به معنای گفتوگو هم به کار میرود. اما یکی از واژههایی که مردم از آن استقبال نکردند، واژه «کاشانه» به جای آپارتمان بود. این عدم پذیرش، ممکن است چند دلیل داشته باشد. اول آنکه به همراه واژه «کاشانه»، چند واژه دیگر مانند «کوشک» یا «سراچه» را هم بهعنوان واژههای معادل اعلام کردند، درحالیکه انتظار داریم برای هر واژه فقط یک واژه تازه انتخاب شود. از طرف دیگر بسیاری از کلماتی که بهعنوان معادل برای واژههای بیگانه معرفی شدند، کلمههایی بودند که پیش از این در زبان فارسی برای منظورهای دیگری به کار میرفتند و حتی برخی از آنها هنوز هم زنده هستند و از آنها استفاده میشود (مثل همین کلمات «کاشانه»، «کوشک» و «سراچه»)، به همین دلیل شایسته نیست از آنها بهعنوان معادلی برای واژههای جدید بیگانه استفاده کنیم. در نظر داشته باشید که در بسیاری از موارد، انگلیسیزبانها هم برای بیان یک مفهوم جدید، کلمه تازهای ابداع میکردند که ریشه انگلیسی نداشته باشد بلکه از کلمه دیگری استفاده میکردند که ریشه یونانی یا لاتین داشته باشد. برای مثال کلمههایی مانند اتم، مولکول و یون ریشه انگلیسی ندارند. آنها نمیخواستند برای نامیدن یک مفهوم تازه و جدید، از یک کلمه انگلیسی زنده و رایج بین مردم استفاده کنند. هدفشان از این کار هم پیشگیری از سوءتفاهمها بود. خوب است که فرهنگستان ما هم به این ظرافتها توجه داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.