جایگاه زبان فارسی علمی در گفتوگو با «آزیتا افراشی»
پژوهشگران باید برای بومیسازی علم تلاش کنند
مسعود توکلی
در نقشه جامع علمی کشور، هشت هدف کلان برای نظام علم و فناوری کشور تعریف شده که ششمین هدف، ارتقای جایگاه زبان فارسی در مجموعه زبانهای بینالمللی علمی است. درباره چگونگی تحقق این هدف و موانع و مشکلات موجود بر سر راه آن با دکتر «آزیتا افراشی»، دانشیار و مدیر گروه زبانشناسی نظری پژوهشکده زبانشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، همصحبت شدیم.
یکی از اهداف کلان نظام علم و فناوری در نقشه جامع علمی کشور، ارتقای جایگاه زبان فارسی در مجموعه زبانهای بینالمللی علمی است. آیا این موضوع به خودیخود میتواند در جایگاه یک هدف تعریف شود، یا پیامد ناگزیر رشد علمی کشور است؟ به نظر من ارتقای زبان فارسی و کسب جایگاه بینالمللی، بهعنوان زبان علمی، مجموعهای از نوستالژیهای تاریخی را هم پشتسر خود دارد. زبان فارسی قبلا از چنین جایگاهی برخوردار بوده و در شبهقاره، زبان علم و ادب بوده است ولی این موقعیت در طول تاریخ، کمرنگوکمرنگتر شده است. نکته دیگر هم این است که ما گنجینهای داریم به نام ادبیات فارسی که تمام دنیا خواهان آن است و با توجه به ترجمهناپذیری ادبیات، این مجموعه باید به زبان فارسی انتشار پیدا کند و در اختیار مخاطبان خارجی قرار بگیرد. بنابراین جایگاه بینالمللی زبان فارسی از زیرساخت تفکری لازم برخوردار است. از طرفی ما در شرایط کنونی، خود را در مواجهه با هجوم دستاوردهای علمی در رشتههای مختلف در قرن 21 میبینیم و سؤال اینجاست که زبان فارسی در مواجهه با این هجوم باید چه موضعی اتخاذ کند؟ واقعا در درجه اول باید یک محتوای علمی غنی وجود داشته باشد که ما بخواهیم آن را به زبان فارسی به دنیا انتقال دهیم. بنابراین من هم مثل شما معتقدم محتوای تولید علمی است که در اینجا اهمیت دارد. واقعا اینکه این یا آن کشور از نظر زبانی چه جایگاهی در تولید علم دارد، زیاد مهم نیست. مسئله اساسی این است که این تولیدات علمی چه گرهای از مسائل مهم علمی باز میکند. آیا تولید محتوا موضوعی هست که بتوان با بخشنامه و دستورالعمل به آن رسید بدون اینکه تغییری در شرایط و محیط علمی کشور ایجاد کنیم؟ من شاید چندسال پیش دید متفاوتی نسبت به این مسئله داشتم و تولید علم را صرفا مسئلهای میدانستم که با کنجکاوی شخصی و عشق یک پژوهشگر و امکاناتی که در اختیار دارد، مرتبط است. ولی امروز به نظرم نظامهای مدیریتی میتوانند نقش مهمی در کمک به ارتقای جایگاه علمی تکتک پژوهشگران ایفا کنند. من هم با شما موافقم که این مسئله نمیتواند به یک بخشنامه ختم شود ولی اتفاقا اگر برنامههای دقیقی تنظیم شود، شاید تفکر خود پژوهشگرها هم نسبت به مواضع علمیشان عوض شود. در چندسال اخیر با قوانین جدیدی در تولید علم مواجه هستیم، مثل کاربردیکردن و میانرشتهایکردن علوم، درحالیکه شاید بسیاری از پژوهشگران حوزههای مختلف به این موضوعات توجهی نکرده بودند، ولی اینکه این مسئله در جوامع علمی مطرح میشود و روی آن بحث میشود و نشستهایی در اینباره برگزار میشود، میتواند تفکر پژوهشگران را به سمت بهترشدن عوض کند. یعنی اگرچه در ابتدا موضوع جنبه دستوری دارد ولی بهمرور پژوهشگر را به تفکر وامیدارد که مثلا اگر من دستاوردهای حوزه زبانشناسی را با دادهها و دستاوردهای حوزه ادبیات، روانشناسی، جامعهشناسی و ... در کنار هم مورد توجه قرار دهم، عرصههای کاملا جدیدی در پژوهش شکل میگیرد. بنابراین اگرچه ممکن است در ابتدا به نظر بیاید که برنامههای مدیریتی با ذات پژوهش و عشق یک پژوهشگر به پژوهش، منافات دارد ولی میتواند در درازمدت مفید باشد. یک پژوهشگر به یک مدیر احتیاج دارد که برنامههای او را مدیریت کند و درحالحاضر سازمانهای پژوهشی و نهادهای مدیریتی در این سازمانها این وظیفه را برعهده میگیرند. مرز میان مدیریت پژوهش و محدودکردن پژوهشگر کجاست؟ اگر ما داعیه تخصص داریم، باید به تخصصهای دیگر هم احترام بگذاریم و امروزه، مدیریت یک تخصص است که میتواند به پژوهشگر برای شناساندن جایگاه پژوهش او کمک بسیاری کند. به نظر شما تصویر جامعه علمی ما از موقعیت فعلی خودش در جامعه علمی دنیا تصویری واقعگرایانه هست تا بتواند براساس آن به وضعیت مطلوب فکر کند یا خیر؟ من در مورد سایر رشتهها نمیتوانم ابراز عقیده کنم، بنابراین اجازه دهید پاسخ من منحصر به زبانشناسی باشد. بههرحال علم موضوعی نیست که ما براساس احساسات در مورد آن قضاوت کنیم، بلکه قضاوت ما باید براساس واقعیات باشد. در برخی از حوزههای زبانشناسی (و نه در همه آنها)، کارهای مهمی در ایران صورت میگیرد، ولی این کارها آنطور که بایدوشاید، به جامعه علمی بینالمللی معرفی نمیشود. درمقابل، میبینیم کارهای زبانشناسان ایرانیتباری که در دانشگاههای خارج از کشور مشغول به کار هستند و مقیم خارج از ایران هستند، بسیار خوب به دنیا معرفی میشود و جالب اینجاست که ما باید دوباره همان کارها را به شکل وارداتی در ایران مرور کنیم. اینکه چرا کارهای داخل کشور بهخوبی معرفی نمیشود، نیاز به آسیبشناسی دارد. در کشور ما پژوهشگر به صورت فردی کار میکند و خودش باید کارش را از طریق ارتباطاتی که پیدا میکند و هزینههایی که شخصا برای شرکت در همایشها پرداخت میکند، به جهان معرفی کند درحالیکه این روش تنها و بهترین روش برای این کار نیست. منظورتان این است ما باید علاوه بر انجام پژوهش، یک برنامه هم برای معرفی نتایج پژوهشهای خودمان داشته باشیم؟ خیلی از اوقات بهدنبال کارهای ما میآیند ولی در اینجا با موانعی روبهرو هستیم. مثلا یک محقق اسپانیاییزبان، چکیده مقاله شما را در جایی میبیند (این اتفاقی است که واقعا افتاده) و برای همکاری نزدیک و مستمر ابراز تمایل میکند. اینجاست که شما مجبور هستید علاوه بر همکاری با او، وظایفی را در حیطه پژوهش و آموزش و در فضای کاری خودتان هم انجام دهید که حجم آن وظایف، این همکاری را عملا غیرممکن میکند. مسائل دیگری مانند ترجمه و امکان شرکت در سمینارها هم هست. شرکت در سمینار، منحصر به داشتن یک بلیت هواپیما و چندصددلار پول نیست بلکه یک وقت فراغت چندماهه هم قبل از سمینار احتیاج دارید که موضوع را قابل ارائه کنید که معمولا چنین شرایطی برای محققان فراهم نیست. فکر نمیکنید مشکل اینجاست که ما نتوانستهایم در خارجیها این احساس نیاز را به وجود بیاوریم که اینجا هم از نظر علمی خبرهایی هست و بهنفعشان است که زبان فارسی را یاد بگیرند؟ من فکر میکنم این بحث را باید با استناد به آمار کسانی که در خارج از ایران یا در داخل ایران به یادگیری زبان فارسی اشتغال دارند، پیش ببریم. من درحالحاضر آمار مشخصی ندارم ولی میتوانم بگویم تعداد کسانی که در سراسر دنیا در دپارتمانهای زبان فارسی به یادگیری زبان فارسی اشتغال دارند، کم نیست. البته کم هم واژه دقیقی نیست و باید این آمار را در قیاس با دپارتمانهای زبانهای دیگر مانند ژاپنی، عربی و ... در نظر بگیریم. برمیگردم به مطلبی که صحبتم را با آن شروع کردم. گنجینه ادبیات فارسی موضوعی است که باعث میشود یادگیری زبان فارسی خواهان زیادی داشته باشد. من این مطلب را قبول دارم ولی هروقت این افراد را میبینیم مشغول خواندن اشعار مولانا و حافظ هستند. یعنی آنها بیشتر با انگیزه ادبیات یادگیری زبان فارسی را شروع کردهاند. این متفاوت است با اینکه مثلا دانشجوی مهندسی ما زبان انگلیسی را برای خواندن مقالههای بهروز مهندسی و نه مثلا خواندن نمایشنامههای شکسپیر، فرامیگیرد. بله، این مطلب درباره زبان فارسی صادق نیست و این یک نوع واقعبینی است و نه بدبینی. یعنی اینکه بخواهند فارسی را برای استفاده از مقالات علمی بهروز یاد بگیرند، زیاد فراگیر نیست. کشور ما از نظر تعداد مقالات جایگاه نسبتا خوبی دارد ولی اگر تعداد ارجاع به مقالات و سرمایهگذاری علمی را ملاک قرار دهیم، جایگاهمان به شکل چشمگیری تنزل مییابد. به نظر شما کدامیک از این معیارها اهمیت بیشتری دارد؟ معلوم است که از یک استاد دانشگاه انتظار میرود که بگوید البته کیفیت مهمتر از کمیت است ولی کسی که درگیر پژوهش علمی میشود بهخوبی میفهمد که کیفیت از کمیت جدا نیست. یعنی شما نمیتوانید کیفیت را حفظ کنید و به کمیت نظر نداشته باشید چون مسئله زمان بهقدری با علم امروز پیوند نزدیکی دارد که وقتی میخواهید خودتان را بهروز کنید و اندیشههایتان را مورد بازنگری قرار دهید، ناگزیر درگیر مسئله کمیت و نگارش مقالات متعدد هم میشوید. بنابراین این پاسخ که کیفیت بهتنهایی مهم است پاسخی است که تاریخ انقضایش فرا رسیده و امروز کیفیت و کمیت با هم پیوند خورده است. محققان فعال در سراسر دنیا به هر دو نظر دارند. اگر بخواهیم یکی از این دو را بر دیگری ترجیح دهیم... . چرا باید این کار را بکنیم؟ چون عادت کردهایم در قالب پاسخهای دوگزینهای به مسائل نگاه کنیم؟ نه. به دلیل اینکه بعضی از دانشجوها در یک یا دو ترم ابتدایی مقطع کارشناسیارشد، دو یا سه مقاله هم دارند ولی مقالههایشان از ارزش علمی چندانی برخوردار نیست. ضمن اینکه گاهی اوقات همان دانشجوها از گذراندن واحدهای درسی خود هم عاجز بودهاند. بسیاری از این دانشجوها دارند مشق دانشجویی میکنند، نه کار علمی. همین مقاله اسم یک عضو هیأتعلمی هم به آن اضافه میشود و آمار مقالات تولیدی کشور ما را افزایش میدهد. بله، این یک آسیب است. ما سه هدف برای خودمان تعیین کردهایم. ارتقای زبان فارسی به جایگاه یک زبان بینالمللی، تولید علم و تولید علم به زبان فارسی. یک مانع که میشود در راه رسیدن به این اهداف به آن اشاره کرد این است که در مؤسسات علمی و پژوهشی از استادان خواسته میشود که مقالاتی به زبان انگلیسی در نشریاتی با نمایه آیاسآی منتشر کنند. میدانید که نگارش مقاله به زبان انگلیسی، ارسال مقاله و پیگیری داوری، بسیار زمانبر است و ما را عملا از سه هدفی که تعیین کردهایم، دور میکند و من میدانم که استادان از این موضوع چندان دلخوشی ندارند. ملاک ارزیابی استادی که به زبان فارسی در کلاس تدریس میکند و تلاش میکند گفتمان علم رشته خود را به زبان فارسی تقویت کند، نباید مقالات چاپشده او به زبان انگلیسی باشد. بحث گفتمانسازی و تقویت توانایی زبان فارسی برای ایجاد ظرفیت بیان مطالب علمی روز در آن چقدر در رویآوردن محققان ایرانی به استفاده از زبان انگلیسی موثر بوده است؟ این موضوع مربوط به فرازبان یک علم است که برپایه چه زبانی میخواهد شکل بگیرد. مشخصا در زبانشناسی خیلی کم با این مشکل مواجه هستیم. زبانشناسی در کلاسها به زبان فارسی تدریس میشود ولی این دستاورد، راحت به دست نیامده و افراد بسیاری برای آن جنگیدهاند. تا دهه 70 بسیاری از کلاسهای زبانشناسی به زبان انگلیسی اداره میشدند ولی استادان ما برای این موضوع تلاش کردند و این تلاش ارزشمند بود. نتیجه این شد که گفتمان امروز ما در زبانشناسی فارسی، گفتمان قدرتمندی است و ما بهراحتی درباره جدیدترین مسائل زبانشناسی به زبان فارسی مقاله مینویسیم و همایش برگزار میکنیم و شاید به این لحاظ، هیچ رشته علمی دیگری با زبانشناسی قابلقیاس نباشد. این اتفاق چرا درباره رشتههای دیگر نیفتاده است؟ استادان دانشگاه باید علاوه بر تدریس و ارتقای علمی خود، بهدنبال مسائل و اطلاعات دیگری هم باشند. واژههای معادل برای همه رشتههای علمی در فرهنگستان زبان فارسی تولید میشود، ولی فرهنگستان نمیتواند بهدنبال پژوهشگر حرکت کند و از او بخواهد از آن واژهها استفاده کند. این ما پژوهشگران هستیم که باید خودمان را بسنجیم و ببینیم در مسیر درست حرکت میکنیم یا خیر. پژوهشگران باید از اختیارات خود، سنجیده استفاده کنند و در جهت بومیسازی علم، تقویت گفتمان علمی به زبان فارسی، پژوهش روزآمد و حتی پیشبینی عرصههای آتی علم تلاش کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.