دشواریهای استفاده از فارسی بهعنوان زبان علم در گفتوگو با «علی پورجوادی»
بخشی از هویت مادر زبان علمیمان نهفته است
امید رهنما، سلیمان فرهادیان: چند سالی است که مسئولان امور فرهنگی کشور در تلاشند با زبان فارسی، آن را به زبان علم در این روزگار معرفی کنند. برای مثال، در نقشه جامع علمی کشور، هشت هدف کلان برای نظام علم و فناوری کشور برشمرده شده که ششمین آن ارتقای جایگاه زبان فارسی در بین زبانهای بینالمللی علمی است. این نقشه اقدامات مختلفی را برای رسیدن به این هدف نیز برشمرده است. آنان امیدوارند با پیشرفت علمی ایران، زمینههای گسترش و نفوذ زبان فارسی در جهان فراهم شود. حتی برخی نیز بر این باورند با تلاش بیشتر، میتوان کاری کرد در آینده، کسانی که میخواهند از دستاوردهای پیشرفتهای علمی کشور ما استفاده کنند، ناچار شوند زبان فارسی را یاد بگیرند. این ویژهنامه به موضوع نقش و جایگاه زبان فارسی بهعنوان زبان علم پرداخته و راهکارهای لازم برای رسیدن به این هدف را از دید کارشناسان مختلف بررسی میکند از جمله دکتر «علی پورجوادی». وي متولد 1327 در تهران، دانشآموخته دانشگاه پییر و ماری کوری فرانسه و استاد تمام دانشگاه صنعتی شریف است. وی یکی از پرکارترین پژوهشگران کشور است که با تألیف مقالههای بسیار، در رشته خود، جزء یک درصد پراستنادترین محققان در 10 سال گذشته، شناخته شده است. البته وی در کنار کار علمی-پژوهشی، به فعالیتهای فرهنگی در حوزه علم نیز بسیار علاقهمند و در 30 سال گذشته در حوزه واژهگزینی بسیار تلاش کرده است. او که عضو شورای واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی است، با تألیف، ترجمه و ویرایش بیش از 50 کتاب درسی دانشگاهی، یکی از شناختهشدهترین استادان کشور در این حوزه است. اما مهمترین کار وی در این عرصه، انتشار سه کتاب به نامهای «واژهنامه شیمی»، «واژگان شیمی و مهندسی شیمی» و «فرهنگ شیمی و مهندسی شیمی» است که نقش بسیار مهمی در معادلیابی و یکدستسازی اصطلاحات علم شیمی کتابهای شیمی دبیرستانی و دانشگاهی در سه دهه اخیر داشته است.
چرا مقالههای علمی-دانشگاهی را که مخاطبان خاص دارد، باید به زبان فارسی نوشت؟ پیش از همه به این نکته هم توجه داشته باشید هیچ اجباری نیست که ما همه مقالههایمان را به زبان فارسی منتشر کنیم، بلکه توصیه شده است بخشی از مقالههای تولیدشده در کشور، به زبان فارسی باشد که این موضوع تا حدودی به نفع استادان جوان است و در فرایند ارتقا به آنها کمک میکند. برای مثال، خود من حدود 200 مقاله دارم که ازاینبین فقط سه مقاله به زبان فارسی است، به بیان دیگر این فقط تشویق و توصیه است و اجباری در این زمینه نیست. البته در نظر داشته باشید که انتشار مقاله به زبان فارسی موضوع جدیدی نیست و از سابق ما مجلههایی داشتیم که مقاله علمی به زبان فارسی منتشر میکردند و اتفاقا مجلههای معتبری هستند و مقالههایی هم که منتشر میکنند، مقالههای پرباری هستند. برای مثال، در رشته شیمی، چندین مجله فارسی داریم مانند مجله وزارت نفت یا جهاد دانشگاهی، مجله پلیمر و... . این مجلهها سابقه زیادی دارند و من به دلیل رشته خودم، مرتب این مجلهها را رصد میکنم و میبینم نسبت به سالهای گذشته، ارتقا پیدا کردهاند و به توانمندیهای زیادی دست یافتهاند و امکانات خود را برای بیان مفاهیم علمی بهخوبی نشان میدهند. با توجه به این نکته من قدمی را که وزارتخانه برداشته، مثبت میبینم. زبان علم و زبان فرهنگ چه ارتباط و تعاملی میتوانند با هم داشته باشند؟ امروزه زبانهاي بسیاري در جهان وجود دارد كه فقط تعداد كمي از آنها زنده و پويا هستند. یکی از ملاکهاي زنده بودن يك زبان این است که این کشورها بخشی از مقالههای علمیشان را به زبان بومی خودشان تولید میکنند. اینکه مدیران ما میخواهند در برخی از زمینهها از لحاظ تولید علم در جهان یا در منطقه مطرح باشند، صرفا بهدلیل بالابردن آمار نیست، بلکه به دلیل پیامدهایی است که دارد. در نظر داشته باشید که سالها زبان فارسی بهعنوان زبان شعر و ادب مطرح بود و ما امروزه باید نشان دهیم زبان فارسی میتواند بهعنوان زبان علوم جدید نیز مطرح شود. برخی مدیران در تلاشند با افزایش مقالههای علمی فارسی، زبان فارسی را بهعنوان زبان علم جدید معرفی کنند و درنهایت باعث گسترش زبان فارسی شوند. آیا این رویکرد به نتیجه دلخواه میرسد؟ پرسش دشواری است و پاسخگویی به آن چندان هم آسان نیست، پس نباید انتظار داشت درنهایت به نتیجه مشخص و دقیقی رسید، بهویژه اینکه بخواهیم در کوتاهمدت و با سرعت زیاد به این نتیجه برسیم. در نظر داشته باشید تغییرات زبانی، فرایندی بهشدت زمانبر و طولانی است. هیچکدام از پدیدههایی مانند تولد، رشد و احتمالا انحطاط آن، بهسرعت انجام نمیشود. اما درباره زبان علمی، اول از همه باید این اعتقاد و باور وجود داشته باشد که استفاده از زبان علم غیربومی و بینالمللی (که امروزه به زبان انگلیسی است)، کفایت نمیکند و باید از زبان بومی خود هم برای این هدف استفاده کرد، زیرا غفلت از زبان مادری و اتکای صرف به زبان علمی بینالمللی ممکن است برای رشد فناورانه یک جامعه زیانبار باشد. اگر این باور وجود داشت، آن وقت میتوان پرسید راهکارهای مقابله با آن چیست؟ متأسفانه زمانیکه با برخی از همکاران صحبت میکنم، میبینم متأسفانه این باور اولیه وجود ندارد. برخی میپرسند بسیاری از کشورهای دیگر هستند که انگلیسی زبان بومی و ملیشان نیست ولی بسیار رشد کردهاند. اصلا چه لزومی دارد ما زبان فارسی را بهعنوان زبان علم مطرح کنیم؟ امیدوارم در این ویژهنامهای که تهیه کردید، بخشهایی را هم به موضوع اختصاص دهید که یک جامعه سالم و جامعه ماندگار، جامعهای است که بتواند زبانش را بهعنوان یکی از ارکان هویت ملی حفظ و تقویت کند. اعتقاد ما بر این است هویت ما مبتنی بر زبان ملی ماست که البته چون موضوع صحبت امروز ما نیست، بیشتر به آن نمیپردازم. ما این زبان را حفظ میکنیم و در فکر رشد و توسعه آن نیز هستیم ولی این پرسش نیز مطرح میشود که آیا لازم است زبان علم ما نیز همین زبان بومی و ملی خودمان باشد؟ یا میتوان به طریقی دیگر عمل کرد، مثل آنچه در هندوستان و پاکستان روی داد. آنها زبان بومی خود را دارند ولی زبان علمشان، انگلیسی است. این خود موضوع جداگانهای است که زبان علم، بخشی از هویت یک قوم و ملت است و هویت یک قوم فقط وابسته به زبان محاوره یا گفتوگو یا زبان ادبی و هنری نیست. با فرض اینکه به این موضوعات به قدر کافی پرداخته باشیم، این پرسش مطرح میشود که راهکارهایش چیست؟ این موضوع بسیار مهم و گسترده است، درنتیجه راهکارهایش هم بسیار متنوع است. این موضوع، فقط یک بُعد ندارد و درنتیجه تلاش جمعی را میطلبد. اول باید پرسید آیا این توانمندی را داریم که تمام معضلات علمی و گفتوگوهای علمی خود را در زمانه حاضر با استفاده از زبان مادری خود (فارسی)، بیان کنیم؟ اگر این توانمندی را داریم، باید آستینها را بالا بزنیم و کار کنیم. البته باید در نظر داشت برخی از زبانها در این زمینه ناتوانند و برخی دیگر توانمند هستند. برای مثال، بسیاری از کشورهای اروپایی مانند آلمان و فرانسه، بخشی از مقالههای علمی خود را به زبان مادری خودشان تولید و منتشر میکنند و تلاششان این است که این مقدار را حفظ کنند. چون خودشان هم میدانند چند سال از انتشار مقاله به زبان مادری دست بکشند، دیگر نمیتوانند بسیاری از مفاهیم علمی جدید را به زبان مادریشان بیان کنند. شما در صحبتهایتان به لزوم حفظ هویت ایرانی تأکید کردید. پرسش من این است که اگر پژوهشگران ما مقالههای علمیشان را به زبان انگلیسی منتشر کنند، هویت ایرانی و ماهیت زبان فارسی ما چه آسیبی میبیند؟ دقت کنید که بهجز یکی دو دانشگاه که به زبان انگلیسی تدریس میکنند، تدریس در بقیه دانشگاهها به زبان فارسی است. پس برای بیان مفاهیم مربوطه ناچاریم از اصطلاحات علمی هر رشته استفاده کنیم. اگر این اصطلاحات علمی یکدست و استفاده از آنها ضابطهمند نباشد، در فهم آن واژههای علمی دچار اشکال میشویم. من دوره لیسانسم را در ایران خواندم و برای ادامه تحصیل به خارج رفتم و میدانم برای داشتن ارتباط علمی درست، همه همکاران ما باید در بیان اصطلاحات علمی یکدست و یکنواخت باشند. متأسفانه در گذشته در این زمینه ناهماهنگیهایی بود اما در این سیسال گذشته، پیشرفت کردهایم و ما هم امروزه شبیه زبانهای پیشرفته دنیا، برای بسیار از اصطلاحات علمی در زبانمان معادل داریم و نیازی نیست برای بیان مقصود از اصطلاحات لاتین استفاده کنیم. من خودم در کلاسهای درس به این نکته بسیار توجه میکنم. وقتی از پسوند و پیشوند و واژههای فارسی استفاده میکنیم، درک مطلب هم برای دانشجویان آسانتر میشود. به همین ترتیب کسانی که برای ادامه تحصیل به خارج از کشور میروند، تا زمانی که به زبان آن کشور تسلط پیدا نکنند، درک مفاهیم و موضوعات برایشان دشوار است. مطمئن باشید که استفاده از زبان بومی در آموزش بسیار موثرتر است. تا استفاده از زبان بیگانه که احتمالا تا حدود زیادی با ساختار آن نا آشنا هستیم. به نظر شما تقویت زبان فارسی علمی، چه تأثیری بر هویت و ماهیت زبان دارد؟ یکی از نکات مهمی را که باید در نظر داشته باشید این است که هماکنون هزاران زبان در دنیا وجود دارد که مردم بخشهای مختلف جهان به آن تکلم میکنند ولی درعینحال برخی از زبانها از لحاظ تعداد کاربران گستردهتر میشوند و هرساله هم برخی از زبانها میمیرند. کارشناسان با بررسی عوامل مختلف میتوانند پیشبینی کنند که کدام زبانها طی سالهای آینده ماندگارند و کدام زبانها از بین میروند. به همین دلیل همه کشورها در تلاشند تا زبان خود را تقویت کنند. یکی از راههای تقویت زبان هم همین است که از آن بهعنوان یک زبان علمی استفاده کنیم. یکی از نکات مهم این است که اگر کشوری نتواند مفاهیم جدید علمی را به زبان خود بیان کند، در درازمدت از بین میرود و فراموش میشود. در نظر داشته باشید که سالانه 200 تا 300هزار کلمه جدید ساخته میشود و زبانی زنده و ماندگار است که بتواند در مقابل هجوم این سیل کلمات جدید مقاومت کند. در نظر داشته باشید که فقط ما نیستیم که در این زمینه کار میکنیم، ژاپن و چین هم در زمینه حفظ زبان خود و بهویژه تولید علم به زبان بومی خود تلاش میکنند. کشوری هم که در این زمینه تلاش نکند، در سالهای آینده مرگ زبانش حتمی است. برخی میگویند دلیل تشویق به نوشتن مقاله فارسی این است که بسیاری از مقالههایی که ایرانیها مینویسند سطح پایین است، به بیان دیگر دلیل تشویق نگارش مقالههای فارسی، تسهیل فرایند انتشار مقالههای سطح پایین است. نوشتن مقاله به زبان فارسی با کیفیتداشتن منافاتی ندارد، به بیان دیگر مقالههای زبان فارسی هم باید از لحاظ علمی در سطح بالایی باشد ولی این موضوع به نظارت و مدیریت این نشریات مربوط میشود. باید پذیرفت که صرف نوشتن مقاله به زبان فارسی کافی نیست و باید همه ضوابط و ملاکهای نوشتن مقاله خوب را در این موارد رعایت کرد. برای اینکه این مقالهها سطح کیفی قابل قبولی داشته باشد، باید گروههایی نیز بر این کار و این فرایند نظارت داشته باشند. باید پذیرفت وقتی نظارتی در کار نباشد، ممکن است پیامدهای نامطلوبی داشته باشد، برای مثال در گسترش دانشگاهها نظارتی نبود و به موضوع کیفیت اهمیت ندادند و نتیجه این شد که امروزه میبینیم پایاننامههای دانشگاهی را در بازار خرید و فروش میکنند. به بیان دیگر مقالههای فارسی هم باید در سطح کیفی قابل قبولی عرضه شود. این موضوعاتی که شما گفتید قابل قبول و منطقی است اما برخی میگویند ما باید زبان فارسی را به زبان علمی تبدیل کنیم، به این معنی که اگر کسی خواست با دستاوردهای علوم جدید در کشور ما آشنا شود، ناچار باشد زبان فارسی را یاد بگیرد. آیا چنین هدفی قابل دستیابی است؟ هدفی که این افراد ترسیم میکنند، بسیار آرمانی و دور از دسترس است و ما نباید چنین انتظارهایی داشته باشیم. همانگونه که گفتم، تقویت زبان یا تضعیف زبان فرایندی طولانیمدت است و با چنین راهکارهایی نمیتوان تحول یا انقلابی در این زمینهها ایجاد کرد. امروزه حتی با پیشرفت سطح علمی و فناوری ژاپن، کسی صرفا برای آشنایی با علوم و فناوریهای جدید، زبان ژاپنی را یاد نمیگیرد. ما در اصل هدفمان باید این باشد که زبان فارسی را تقویت کنیم و یکی از راههای تقویت زبان فارسی، توانمند ساختن آن برای بیان دستاوردهای جدید علم و فناوری است. تلاش برای واژهگزینی و معادلسازی اصطلاحات علمی را چگونه ارزیابی میکنید. در نظر داشته باشید که این کار از سالها پیش آغاز شده بود. قبل از انقلاب هم فعالیتهای بسیاری در این زمینه صورت گرفت و پس از انقلاب هم مرکز نشر دانشگاهی در این زمینه پیشگام شد و با استفاده از واژههای جدید، کتابهای بسیاری در حوزههای مختلف (پزشکی، فنی و مهندسی، علومپایه و...) منتشر کرد که فعالیت بسیار گسترده و البته مؤثری بود. به بیان دیگر پیش از اینکه فرهنگستان سوم کارش را شروع کند، مرکز نشر دانشگاهی در این زمینه فعال بود و کتابهایی که منتشر میکرد، همه یکدست و با ویراستاری یکسان منتشر میشد. تلاشهای این حوزه هم خاص این دولت و آن دولت نیست و سابقه 30ساله دارد. اما برای اینکه این فعالیتها به نتیجه مطلوب برسد، لازم است رسانههایی مانند صداوسیما و رسانههای چاپی در این مورد بیشتر فعالیت و اطلاعرسانی کنند. این کار در زمینه رفع ابهامها میتواند بسیار کمک کند. در همینجا باید یادی کرد از فرهنگستان اول و افرادی که در آنجا زحمت کشیدند. بسیاری از واژههایی که ما فکر میکنیم از قدیم در زبان فارسی وجود داشتند، محصول فرهنگستان اول است. شما روی موضوع حفظ هویت ایرانی و زبان فارسی با انتشار مقاله تأکید کردید. این در حالی است که منتقدان میگویند ما برای کلمات و واژههای بسیار پرکاربرد مانند تلفن، رادیو، تلویزیون که مدام در کوچه و خیابان از آنها استفاده میکنند، اصطلاحی نداریم. چه لزومی دارد استاد دانشگاه، مقاله دانشگاهی را به زبان فارسی بنویسد. چون معتقدند این مقالهها در زبان روزمره تأثیری ندارد. برای پاسخدادن به این انتقاد باید به چند نکته توجه کرد. اول اینکه این واژهها دهها سال پیش وارد زبان فارسی شدند و در آن زمان کسی به این موضوع اهمیت نداد و به فکر آن نبود و در نتیجه این کلمات در زبان فارسی جا خوش کردند و اگر امروز به این موضوع اهمیت ندهیم، تعداد زیادی از کلمات هستند که هرروزه وارد زبان ما میشوند و ما باید برای معادلیابی آنها فکری کنیم، درغیراینصورت وضعیت از این هم حادتر میشود. دوم اینکه اگر واژهای مانند تلفن وارد زبان فارسی شد، ما سعی کردیم بقیه مشتقات آن را وارد نکنیم و مثلا میگوییم تلفنکردن یا تلفنزدن و پس از تلفن «ing» بهکار نمیبریم و دستور زبان فارسی را در ساختار این کلمات و کلمات همخانواده آن اعمال میکنیم. به بیان دیگر باید تلاش کنیم اگر یک کلمه وارد زبان فارسی شد، دیگر کلمات مانند قید و صفت و مشتقات آن وارد زبان فارسی نشود زیرا اگر حد و مرزی برای واژههای بیگانه نباشد، واژههای بسیار بیشتری وارد زبان فارسی میشود و ممکن است در درازمدت ساختار دستوری آن را هم تغییر دهد. نکته دیگر این است که بسیاری از مسئولان که سخنانشان در جامعه بازتاب وسیعی دارد، از کلمات بیگانه استفاده میکنند اما از دانشگاهیان که مقالاتشان در جامعه تأثیر ندارد، میخواهند فارسی بنویسند. برای مثال میگویند چرا شهردار از عبارتهایی مثل «BRT» و «LEZ» استفاده میکند درحالیکه همه میدانیم این عبارتها خیلی زود در جامعه رایج میشود؟ شاید یکی از ضعفهای ما در این زمینه، ضعف فرهنگی باشد. برخی از مسئولان شاید گمان میکنند اگر در حرفهایشان یکی، دو لغت خارجی به کار ببرند، اهمیت کارشان بیشتر میشود. برای خود من واژههایی مانند «BRT» و «LEZ» بسیار ناآشنا است. چه اشکالی دارد که به جای «BRT» بگوییم اتوبوس تندرو؟ باید تأکید کرد استفاده از این واژهها شخصیت یا ارزش انسان را بالا نمیبرد یا اهمیت کار را بیشتر نمیکند. در این مورد خاص هم به هر ترتیبی که هست باید به گوش مسئولان برسانند تا آنها هم رویه خودشان را عوض کنند. حالا که بحث به اینجا رسید، خوب است به مترو هم اشارهای کنیم. قبل از اینکه استفاده از مترو گسترده شود، گروههایی تشکیل شد و برای بسیاری از واژههای این حوزه، معادلیابی کردند که کار ارزشمندی است. درحالیکه اگر این کار را نمیکردند، ممکن بود مترو با خودش صدها واژه بیگانه را وارد زبان فارسی کند. یک مثال دیگر «اساماس» بود که خوشبختانه واژه پیامک را به جایش انتخاب کردند که به هر ترتیبی بود، جایش را باز کرد. شده واژهای را انتخاب کرده باشید که واژه مناسبی هم باشد اما از آن استقبال نکرده باشند؟ ما به جای «سانتریفیوژ» کلمه «گریزانه» و به جای «رآکتور»، واژه «واکنشگاه» را انتخاب کردیم. در وضعیت سیاسی امروز که این واژهها توجه افکار عموعی را جلب کرد، فرصت مناسبی بود که از این کلمات استفاده کنند تا وارد زبان فارسی شود که متأسفانه این کار را نکردند. ما در جلساتی که با آقای دکتر حداد داریم، این موضوع و گلایههایمان را هم یادآوری میکنیم. بارها گفتم چرا سازمانهایی مثل صداوسیما یا شهرداری به این موضوعات توجه نمیکنند که آقای حداد هم قول میدهند به آنها یادآوری کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.