|

گفت‌وگو «با» شریعتی

هادی خانیکی

میان دو مفهوم رایج گفت‌وگو و ارتباط در حوزه ارتباطات به‌مثابه زمینه جدیدی از علوم انسانی، وجوه اشتراک و تمایز درخور اهمیتی وجود دارد. در مشهورترین تعاریف، ارتباط را انتقال‌دادن یا مشترک‌ساختن اطلاعات یا معرفت در میان مخاطبان با حداکثر دقت و امانت می‌دانند اما دیالوگ فرایندی است که در جمع ما، در بین ما و در درون ما جاری می‌شود و نوعی فهم تازه به وجود می‌آورد. ازاین‌رو، تفاوتی میان ارتباط و گفت‌وگو وجود دارد. بازخوانی و بازشناسی و تجربه شریعتی در این دو حوزه به سبب‌ تأثیر‌گذاری‌های منحصربه‌فردی که او در دوران زندگی خویش و پس از آن در جامعه ایرانی و جوامع دیگر مسلمان داشته، می‌تواند فتح بابی در شناخت مبانی و مؤلفه‌های گفت‌وگو و ارتباط در اندیشه‌ شریعتی باشد. شریعتی برای گفت‌وگو و کنش میان سه نهاد دانشگاه، فرهنگ و سیاست بر سر مسائل مشترک، کوشش‌های فراوانی داشته و سعی کرده که اولا میان سه چهره شاخص دانشمند، روشنفکر و کنشگر سیاسی نوعی هم‌پیوندی برقرار کند.

ثانیا با مخاطبان آنان در جامعه نیز آشنا، نزدیک و هم‌سخن شود تا در مسیر بسط معرفت و کنش قرار گیرند. ازاین‌رو، شریعتی کار خود را به سه حوزه سخن‌گفتن، معلمی‌کردن و نوشتن و از آن‌سو آثارش را به سه حوزه اجتماعیات، اسلامیات و کویریات تقسیم می‌کند. اگر محل تقاطع اینها را برجسته کنید، متوجه خواهید شد ترجیح شریعتی، نوشتن است و وجه‌ مشترکش با جامعه، معلمی و آنچه خواست مردم است، یعنی سخن‌گفتن. از این‌رو، روشن است شریعتی وقتی معلم است بهتر می‌تواند با مردم ارتباط برقرار کند. مفاهیم اساسی اندیشه شریعتی در این موضوع متکی بر دو سطح است: در سطح اول بر انتقال مضمون انسانی تکیه دارد که نزدیک به زبان ارسطویی است. در وجه دوم که به اجتماعیات و اسلامیات می‌پردازد به نقش اجتماعی، آموزشی و تاریخی پیام تأکید دارد، اینکه چطور مخاطبانش آموزش ببینند، کنشگر و صاحب تبار و سنت برای انتقال میراث فرهنگی شوند. از این‌رو، جنبه‌های کاربردی و اجرائی این تفکر بیش از همه‌چیز بر مخاطب تأکید دارد و به شریعتی در به زبان‌آوردن مخاطبش و برقراری دیالوگ با او کمک می‌کند. چراکه مخاطب شریعتی فرازمانی، فراطبقاتی، فرااجتماعی است. از دیگر گفت‌وگوهای شریعتی، دیالوگ او با تاریخ و به‌زبان‌آوردن آن و همچنین گفت‌وگو با طبیعت، خداوند و بیرون‌افتادگان از نظم سیاسی است. این شیوه ارتباطی که متکی بر نقد و ارزیابی مستمر مفاهیم نظری و محیط اجتماعی از سویی و تلاش برای زبان‌آوری و کنشگری مخاطبان است، مبانی نظری و آثار عملی دارد که باید بدان بیشتر پرداخت. * خلاصه‌ای از سخنرانی در سمینار «شریعتی و آینده علوم انسانی»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.