سهم شریعتی در مطالعات اجتماعی دین
شریعتی، نوشریعتی
مقصود فراستخواه
پیش از شریعتی یا معاصران او کنشگران فکری و اجتماعی دیگری بودند. اینان حتی از یک سده قبل از شریعتی تا همزمان با او در ایران و دیگر سرزمینها در سطوح مختلف، تولید محتوا کردهاند. فضاها، فعالیتها، ارتباطات، آرا و آثاری پدید آوردهاند: نخبگانی مانند آخوندزاده، سیدجمال، نجمآبادی، خرقانی، عبده، میرزاملکم، میرزاآقاخان، طالبوف، کواکبی، نائینی، فضلعلیتبریزی، عبدالرازق، طه حسین، اقبال، سنگلجی، کسروی، فتحالله گولن، صالحینجفآبادی، طالقانی، محمد نخشب، مطهری، بازرگان و پیمان. برخی نیز در سالهای بعد از مرگ زودهنگام شریعتی، طی شرایط پساانقلاب اسلامی در ایران به عرصه آمدند مانند، شبستری و ملکیان. شریعتی در این میان چه کرد؟ تمایز شریعتی با همه اینان؛ با پیش از خود، با همعصران خود و با این پسینیان چه بود؟ آن «مازاد» چیست که حاصل کار شریعتی است؟ اثر منحصربهفردی که شریعتی در معاصریت ما برجای گذاشت چه بود و ردپای متفاوت او در این راه چیست؟ ازاینرو، میکوشم به طور خاص بر سهم و در مطالعات اجتماعی دین در حوزههای مختلفی مانند جامعهشناسی دین، مردمشناسی دین، انسانشناسی و فرهنگ دینی متمرکز شوم. کسانی که نام برده شدند، جریانهای مختلفی از نقد را در نسبت با امر دینی دنبال کردند؛ مانند جریان معرفتی، جریان اجتماعی، جریان فرهنگی، جریان سیاسی، جریان مذهبی، جریان روحی و روانی (معنوی). رویکردهای متنوعی داشتند؛ علمی، هویتی، ملی، فلسفی، کلامی، متنی، فقهی و روانشناختی. به نظر میرسد اما مهمترین وجه مشخصه شریعتی در اینهمه؛ «جریان وجودی» بود. این تمایز شریعتی به اندازهای تک و یگانه و متفاوت و متفرد است که هر کوشش دیگری با این صبغه و سیاق را بعد از شریعتی، باید بهمثابه یک «نوشریعتی» تلقی کرد. شریعتی به فهم و تغییر وضع ما در این روزگار روی آورد، اما با رهیافتی وجودی، شریعتی با وضع هستیشناختی ما درگیر شد. امر دینی در ایران از نگاه شریعتی، هستی تاریخی دارد، هستی ریشهدار ذهنی و روانی و فرهنگی، جامعوی، مردمشناختی و انسانشناختی دارد و طرح تحولخواهی و رهایی با همه این کلیت آن هم «در آن واحد» دستبهگریبان است. در درک انتقادی شریعتی از مسئله معاصریت ما، نکته مهمی که به چشم میخورد، همین کلیت وجودی بههمآمیخته است. در این کلیتی که مسئله ایران در آن کلیت پیچوتاب میخورد؛ هستی فردی و هستی اجتماعی، ذهن با عین، حوزه خصوصی با عرصه عمومی، شناخت با بافت، آسمان با زمین، معرفت با معیشت، ادراک با احساس، فکر با روان، آگاهی با زبان، فردیت با جماعت، معنویت با مادیت، منطق با ایدئولوژی، سیاست با فرهنگ، تغییر با تاریخ و تجربه با سنت درهم تنیدهاند. این کلیت با فروکاستن به هر تکه، درهم میشکند و سرشت پدیداری خود را از دست میدهد. آن مردمانی که شریعتی درباره شرایط زیستشان، مرارتهای حیاتشان، مسائل و مصائبشان دست به عمل فکری و ارتباطی و انتقادی و روشنگری زد، موجوداتی نبودند که تنها کنجکاوی معرفتی یا درگیری عقلی یا کلامی یا مسئلهای سیاسی یا هویتی یا نیازی روحی و روانی و معنوی دارند، بلکه همه اینها را با هم دارند و بخشی از جهانی هستند که میخواهند آن را بشناسند یا تغییر دهند. این رویکرد شریعتی به وضع معاصر ایران، منشأ مدرسه روشنفکری و پروژه اجتماعی دشواری شد و به همان میزان که نیرومند، نافذ، گسترشیابنده، پرتأثیر و متمایز بود، پیچیده، پرمخاطره و پرابهام نیز بود. شریعتی نماند تا ببینیم او خود با سرشت فرار و غیرخطی و با افتوخیزهای غافلگیرکننده این پروژه چگونه دستبهگریبان میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.