شریعتی و شاخصههای تفکر آینده
بیژن عبدالکریمی
بخشی از سرمایههای بزرگ فرهنگی کشور معتقدند شریعتی ایدئولوژیست است و اندیشه او وجهی ایدئولوژیک دارد، درحالیکه خود بهشدت از تفکر ایدئولوژیک رنج میبرند. از اینرو، در یک ساختار تفکر ایدئولوژیک که حاصل خشم و کینه نسبت به شرایط تاریخی کنونی است، یکی از بزرگترین سرمایههای فرهنگی و اجتماعی ما را از نسل جدید ستاندهاند. اهل آکادمی باید این سرمایه اجتماعی را به جایگاه خود بازگردانند. به همین جهت رویکردم در این بحث صرفا متافیزیکی است و نشان میدهم در اندیشه شریعتی چه عناصر متافیزیکی وجود دارد که به آینده ملل مسلمان مربوط است و با کدام متفکران غربی همسویی دارد. اندیشه شریعتی بیش از گذشته و حال با آینده ما نسبت دارد. در اندیشه او عناصری هست که میتواند راهگشای بنبستهای برهانهای نظری، متافیزیکی و اجتماعی امروز و همچنین قوامبخش تفکر فردای ما باشد. بحث از تفکر در آینده از دو جهت مطرح است: نخست آینده ما ایرانیها یا ملل مسلمان و دوم آینده جهانی. ازآنجاکه تکوین تاریخ جهانی در دهههای اخیر شدت زیادی داشته بههیچوجه دیگر آینده بومی وجود ندارد و آینده مللی مثل ما با آینده جهانی درهمتنیده است. از اینرو، در بحث شریعتی و نسبت او با آینده باید بر دو پرسش تأمل کرد: 1-شریعتی برای آینده تفکر ما ایرانیان یا مسلمانان چه ارمغانهایی دارد؟ 2- آیا در اندیشه شریعتی میتوان عناصری یافت که با روند تفکر جهانی همسو باشد. پاسخ من به هر دو پرسش مثبت است. شریعتی ما را به تفکری فعال با جهان مدرن فرامیخواند. آنچه تحت عنوان بنیادگرایی شناخته میشود نوعی برخورد واکنشی به جهان مدرن است. اما برخورد شریعتی برعکس، کنش و نوعی برخورد فعال است. همچنین شریعتی زیست-جهان مدرن را به رسمیت میشناسد هر چند مواجههای انتقادی با آن دارد. از اینرو، میکوشد با این جهان وارد گفتوگو شود. او نه مثل بنیادگرایان و سنتگرایان سعی دارد زیست-جهان مدرن را به عالم سنت ببرد و نه همچون غالب روشنفکران میکوشد صورت عقل مدرن را به سنت تاریخی ما تحمیل کند. بنابراین وجه تمییز شریعتی با دیگر متفکران ما، ایجاد ارتباطی دیالکتیکی بین سنت تاریخی و جهان مدرن است. به این معنا که شریعتی از موضع عقل مدرن به سنت تاریخی ما مینگرد و میکوشد زیست-جهان سنتیاش را وادار به تجدید حیات کند. به این دلیل که بر اجتنابناپذیری مدرنیته آگاه است و مدرنیته را امری عارضی نمیداند که بتوان با عقل الاهیاتی با آن روبهرو شود. هگل در پاسخ به اینکه مدرنیته و عقل مدرن چیست میگوید سوبژکتیویته. به بیان هگل یعنی آزادی سوژه که خود را در سه رویداد تاریخی بزرگ نشان میدهد: 1-جنبش اصلاحگری: آزادی سوژه از اقتدارهای ایدئولوژیک 2- انقلاب کبیر فرانسه: آزادی سوژه از مراجع اقتدار سیاسی 3- نهضت روشنگری: آزادی سوژه از جزمیات تاریخی. معتقدم هر سه تلاش به نحو توأمان در اندیشه شریعتی وجود دارد. شریعتی از معدود متفکران ماست که میکوشد سوژه را در جهان تحت انقیاد اقتدارهای مختلف آزاد کند. شریعتی میکوشد با سنت تاریخی خود تجدید پیمان کند و همین امر باعث خشم و نفرت نسل جدید نسبت به او شده است. این در حالی است که بعد از ظهور مدرنیته در غرب بسیاری به یونان بازگشتند. برای مثال نیچه در اولین کتاب مهماش «زایش تراژدی» برای حل بحرانهای فرهنگی تمدن مدرن، انسان غربی را به عصر تراژدی در یونان فرا میخواند. هوسرل در «پدیدارشناسی استعلایی و بحران علم اروپایی» برای حل بحران کنونی به دوران پیش از سقراطیان بازمیگردد. هایدگر با رجوع به پارمیندس و هراکلیتوس از آنها بهعنوان متفکران بزرگ یاد میکند. اما هیچکس در اروپا هگل، هایدگر، نیچه و کییرکگور را متهم به ارتجاعاندیشی نمیکند. این حاصل عقبافتادگی تاریخی در جریان روشنفکری ایران است که شریعتی را به دلیل تجدید پیمان با سنت تاریخیاش متهم به ارتجاع میکند و «بازگشت به خویش» را به سخره میگیرد. شریعتی از معدود کسانی است که کمک میکند سنت تاریخی را از متولیان خاص رها کنیم. تلاشی که طی چهارصد سال اخیر از رمانتیستها تا کانت، کییرکگور و نیچه و هایدگر را درگیر خود کرده است. همسوییهایی که میتوان بین اندیشه شریعتی و پارهای از متفکران غربی دید. تمدن متافیزیکی غرب تاریخ بسط سوبژکتیویسم است. گذر از بحران تمدن کنونی بسته به این پرسش است: آیا گذر و گسست از سوبژکتیویسم امکانپذیر است؟ نه جامعه آکادمیک ما و نه روشنفکران و سنتگرایان ما این پرسش را نمیفهمند. شرق یعنی تفکری غیر سوبژکتیویستی. اگر بخواهیم از شرق دفاع کنیم باید بتوان امکان نوعی تفکر غیرسوبژکتیویستی و غیرمتافیزیکی را نشان داد. به اعتقاد من شریعتی در کنار احمد فردید، شرقیترین متفکر جامعه ماست. باید اهل فلسفه بود تا خطر سوبژکتیویسم را درک کرد. در شریعتی عناصر شرقی نیرومند وجود دارد چون تفکر شرقی، یگانه پاسخ به نیهیلیسم و سوبژکتیویسم تفکر جدید است. * خلاصهای از سخنرانی در سمینار «شریعتی و آینده علوم انسانی»
«فلسفه در آب و گل من است، در جوهر روح من است... من مرد حکمتام نه سیاست» یا «آنچه عطش درون مرا سیراب میکند، فلسفه است و اشراق و زیبایی و عشق و شعر... اما، آنچه در پیرامونم میگذرد، همیشه آنچنان فجیع بوده است که استغراقم را در این فضای پر از اندیشه، نوعی خلسه و خلوتی مییافتهام که به همان اندازه که نشانهای از عمق است، حکایت از وجود مختصری بیغیرتی نیز هست... ». عرفان و تصوف: شریعتی شفاهی، با رویکردی اجتماعی، عرفانگرایی موجود در مذاهب، را با روح ذلت در یک جامعه یکی میگیرد. در نقد صوفیگری لحنی کسرویوار مییابد و در جهتگیری طبقاتی میگوید: امروز را نگاه کنید، تمام پولدارها و گردنکلفتهای افسانهای، شبنشینیهای عرفانی و صوفیانه دارند... این پدیده یک نوع تمایل روانی بهعنوان عکسالعمل روانشناسی انسانی است که شبوروزش را در زندگی مادی گذرانده و گاه احتیاج دارد که به عرفانگرایی رو بیاورد. ماکس وبر میگوید: «اینجا سرمایهدار، از سرمایهداری انتقام میگیرد». اما در نوشتههای خصوصی شریعتی عرفان را به جای دین مینشاند و از تثلیث «عرفان، برابری و آزادی» سخن میگوید و تصوف را هدف غایی مذهب میداند و مینویسد: «آن همه حرفها و فلسفهها و تحقیقها درباره سوفیسم یا تصوف زدم که از استعداد هنری و زیباشناسی و علم و فلسفه بالاتر است و هدف غایی مذاهب است». دین: شریعتی بهعنوان نظریهپرداز اجتماعی، جامعهشناس، روشنفکر و کنشگر شناخته میشود. این شریعتی برخلاف نسل بعدی روشنفکران دینی، نه علوم و معرفتشناسی دینی و نه دین عالمانه، بلکه واقعیت دین موجود را موضوع مطالعه خود قرار میدهد، دین زنده، زیسته، دینی که عامه مردم باور دارند و از آن تبعیت میکنند. رویکرد وی به این دین، رویکردی انتقادی است. میخواهد ظرفیتهای این دین واقعا موجود را بشناسد و استخراج و تصفیه کند. شیعهشناسی و اسلامشناسیاش را نقد و پالایش کند و به اصل خود بازگرداند. با این هدف، وی به سراغ ابزار دین موجود میرود. دین اما در زندگینامههای خودنوشت وی، چنین بازنماییای ندارد. دینی که در واقعیت بیرونی معادل ندارد، معطوف به واقعیت نیست. به دین متن مردم و عموم جامعه مرتبط نیست. در اینجا شریعتی با تعریف اجتماعی دورکیم از دین، فاصله میگیرد و لحنی زیملی مییابد. «رویه بیرونی رسمی دین را مذهب گویند و شریعت و لایه درونی و حقیقی دین را عرفان و طریقت! عوام از راه روزه و نماز و خمس و زکات و تسبیح و ... به مقصد و مقصود میرسند و خواص از راه خواستن و سوختن و صبر و عشق و اخلاص و یکتاپرستی و... توحید». در این آثار مفاهیمی چون دین، مذهب، عرفان، تصوف، حکمت، ایمان، اخلاق، دوستداشتن و عشق، از یکدیگر بهسختی تفکیکپذیرند و گاه حتی یکی گرفته میشوند، مینویسد: «همه کلماتی که دین مینامند به معنای مذهب است یعنی راه». و در جواب به این سؤال که «مذهب راهی است به سوی چه، خدا؟، پاسخ میدهد: حکمت. درنتیجه میبینیم زمانی که به نقش و کارکرد اجتماعی فلسفه و دین و عرفان مربوط است، اینها را بهعنوان جریانات تخدیرکننده و منفی محکوم میکند اما در نوشتههای خصوصی، زمانی که به سراغ این مفاهیم میرود و تعینات اجتماعی را به کنار مینهد، کاملا ستایشگر آن است. در نوشتههای عمومی این مفاهیم، مفاهیمی اجتماعی و متعیناند درحالیکه در نوشتههای خصوصی، کاملا بیربط به تعینات اجتماعی مورد ارزیابی قرار میگیرند. نویسنده نمیخواهد و نمیتواند از واقعیت اجتماعی این مفاهیم صرفنظر کند. نتیجه این چیست؟ احساس تنهایی و ناشناختهشدگی هرچه بیشتر: «هر روز تنهاتر میشوم و غریبتر با همه مردم دنیا و با دنیا، از اسلام میگویم، نمیفهمند، از جامعه و سیاست میگویم، نمیفهمند، از فلسفه و ادب و این چیزها میگویم، چپه میفهمند، از دین میگویم، جور دیگری میفهمند، نه! من جور دیگری میفهمم. همه چیز را جور دیگری میفهمم و این چه بد است هر روز هم بدتر میشود. دارم عقبعقب میروم و شهر از نظرم هی کوچک میشود و کوچک و نقطه سیاه و بعد هم محو میشود و من میمانم و من، علی و حوضش!» این سرنوشت اندیشههاست در جوامع ما که با ادبیات محنت روایت میشوند. این ادبیات را میبایست بهعنوان یک منبع فهم اندیشهها در جوامع ما محسوب کرد. *متن ارائهشده در سمینار «شریعتی و آینده علوم انسانی»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.