رباتها و هوش مصنوعی
فناوری بشردوستانه یا تهدید برای آینده؟
آریا صبوری
رباتیک، مکاترونیک و هوش مصنوعی سه واژهای که در دهههای گذشته بیشتر در فیلمهای علمیتخیلی قابلجستوجو بودند، ولی امروزه در زندگی ما حضور دارند. انواع رباتهای خودکار و نیمه خودكار برای طیف گستردهای از امور و فعالیتها از زمین تا فضا در حال خدمت به بشر هستند. البته در برخی اوقات نیز خدمت نمیکنند و میتوان گفت به خاطر جاهطلبی بشر و خطای انسانی به جای خدمت به بشر تبدیل به ابزارهایی خطرناک میشوند. انواع رباتهای جنگی از رباتهای زمینی تا رباتهای پرنده با اهداف نظامی و قابلیت حمل انواع سلاحها از جمله اینگونه رباتها هستند که یا امروزه در اختیار نیروهای نظامی قرار گرفتهاند یا در حال تکامل هستند تا در دهههای آینده بهعنوان ماشینهای جنگی نوین از آنها استفاده شود. رباتهای جراح، بازوهای رباتیک در خودروسازیها، رباتهای سنجشگر در انواع محلهایی که حضور انسان در آنجا خطرناک یا حتی غیرممکن است در حال خدمت به بشر هستند. نمونه مهمی از این رباتها رباتهای پوشیدنی است. اینگونه رباتها توسط فردی که دارای ناتوانی حرکتی است، پوشیده میشود و به فرد توانایی حرکت را میدهد. امروزه علومی با نام علوم شناختی نقش بسیار مهمی را در توسعه ابزار پوشیدنی ایفا میکند. هدف علوم شناختی بررسی نحوه عملکرد مغز انسان است. این رشته با بررسی نحوه آموزش، فراگیری، حفظ خاطرات و تولید فرمانها به بررسی و شناسایی بخشهای مختلف مغز انسان میپردازد. یکی از موارد مورد مطالعه در این رشته بحث امواج مغزی است. نحوه عملکر مغز بر مبنای ارتباط الکتریکی ما بین بخشهای مختلف آن است بهطور مثال وقتی ما بویی را احساس میکنیم، حالتی روحی را تجربه میکنیم، گرسنه میشویم، تصمیمی میگیریم یا بخش خاصی از اعضای بدن خود را تکان میدهیم تمام این تصمیمها و صدور فرمانها در مغز انسان انجام گرفته و به صورت جریانهای الکتریکی بسیار ضعیف، بخشی از مغز این دستور را صادر کرده و توسط شبکه عصبی پیچیده درون بدن انسان این اطلاعات و فرمانها به عضلهها و اندامهای مختلف میرسد. دانشمندان بعد از دههها تحقیق نهتنها موفق به شناسایی بخش قابلتوجهی از این نقاط و نحوه صدور فرمان و عملکرد بخشهای مختلف مغز انسان شدهاند بلکه توانستهاند با استفاده از ابزارهای مختلفی این امواج الکتریکی بسیار ضعیف را نیز از روی سر انسان با قراردادن انواع هدستهای دریافتکننده امواج مغزی دریافت و تحلیل کرده و در اختیار ابزارهای جانبی و رباتها قرار دهند. نمونههای آزمایشی موفقی از رباتهایی که با بررسی امواج مغزی فردی که دارای ناتوانی حرکتی است باعث حرکتدادن عضو ناتوان بدن او میشوند یا بازوهای رباتیکی که فردی از روی ویلچیر فقط با فکر خود آن را راه انداخته و فعالیتی را انجام میدهد از نمونههای موفق تحقیقاتی ساختهشده در چند سال گذشته است که در دانشگاههای کشورهایی مانند آلمان، آمریکا و ژاپن تست شده است. امروزه در کشور ما نیز ستادی با عنوان ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی در حال فعالیت است که به بررسی دقیق نحوه عملکرد مغز انسان و روشهای مختلف تعامل و آموزش به آن میپردازد و همچنین دانشگاههای بسیاری در ایران نیز در حال تحقیق روی علوم شناختی هستند که بخشی از آن رباتیک شناختی است. رباتیک شناختی به معنی توسعه وسایل و سیستمهای رباتیکی است که با افراد یا مستقیم با مغز انسان در ارتباط بوده و مهارتی را به او آموزش داده یا در تعامل انسان و ربات، کیفیت زندگی او را بالا ببرد. مطالعات و آیندهپژوهیهای مختلف نشان میدهد دهه آینده دهه حضور فعال رباتهای متحرک در زندگی روزمره بشر است و اگر امروزه رباتها بیشتر در کارخانهها یا پروژههای خاص هستند در آیندهای نهچندان دور حتی در مدارس به آموزش علوم مشغول خواهند بود و شاید در زندگی هرکدام از ما رباتی در حال ایفای نقش باشد. اما باید دقت داشت که رباتها فقط بعد فیزیکی ندارند بلکه یک بخش بسیار مهم در هر ربات الگوریتم هوشمند نوشتهشده در آن است که وظیفه کنترل و هدایت ربات را دارد و در واقع میتوان آن را به نوعی روح ربات در نظر گرفت. نمایشگاههای مختلفی در طول سال برای نمایش آخرینهای فناوری در سراسر دنیا برگزار میشود. اکسپو میلان در تابستان امسال و نمایشگاه رباتیک توکیو که از بزرگترین نمایشگاههای این بخش است و در هفته قبل برگزاری آن در خبرهای مهم فناوری نمود بسیاری داشت نمایانگر این مهم بود که رباتها هر روز در حال تکامل بیشتری از لحاظ الگوریتمهای کنترلی و هوش مصنوعی هستند. امروزه حتی مطالعات مهمی در مورد وجود احساس در ربات مطرح میشود و برخی دانشمندان سعی در توسعه روشهای هوشمندی دارند که در دهههای آینده رباتها دارای احساس نیز باشند. کامپیوتری که من اکنون با آن در حال نگارش هستم در برابر یک انسان از هوش خاصی بهرهمند نیست، اما آینده این چنین نخواهد بود. نسل بعدی پردازندههای کامپیوتری با استفاده از روشهای ارتباطی و محاسباتی مبتنی بر نور و لیزر به جای روشهای ارتباطی امروزي که براساس انتقال اطلاعات برروی سیمهای مسی است قدرت پردازشهزاران برابر بیشتر از پردازندههای امروزی را خواهند داشت و وقتی در آینده روش حل مسئله و پردازش فیزیکی این پردازندهها با نسل جدید خود یعنی پردازندههای کوانتومی مانند پروژه کامپیوتر کوانتومی گوگل متحول شود قابلیت تصمیمگیری و توان محاسباتی آنها ورای تصور ما خواهد شد. این امر میتواند باعث تولید سیستمهای هوشمند با قابلیت تصمیمگیری شود که از ما بسیار سریعتر فکر کرده، ابعاد مسئله را خیلی سریعتر و دقیقتر تحلیل کرده و به اتخاذ تصمیمی اقدام میکنند. اگر کنوانسیونهایی برای کنترل قوانین گسترش هوش مصنوعی در دنیا شکل نگیرد شاید در دهه آینده شاهد ماشینهایی باشیم که بهراحتی به فرمانهای ما پاسخ مثبت نمیدهند. این موضوع و مطالعات انجامشده امروزه مورد نگرانی بسیاری از دانشمندان است. شاید در صدر نام این افراد بزرگانی مانند «ایلان ماسک» که کمپانی تسلا موتور و شرکت خصوصی فناوری فضایی اسپیسایکس را رهبری میکند و فیزیکدان مشهور «استیون هاوکینگ» و هشدارهای بسیاری که امسال درباره گسترش بدون کنترل هوش مصنوعی دادند خودنمایی بیشتری میکند. تاریخ بشر نشان میدهد که فناوری باعث تحول زندگی میشود، حال این تحول میتواند مثبت باشد و در جهت تعالی انسان و هم با عدم استفاده صحیح، جاهطلبی و طمع میتواند ابزاری برای نابودی بشر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.