گفتوگو با علیاصغر دشتی، طراح متن و کارگردان نمایش متاستاز:
من یک همپا هستم
رضا آشفته
متاستاز یکی از متفاوتترین آثار علیاصغر دشتی است که از سال 80 با اجرای نمایش شازدهکوچولو نشان داده همواره بر این تفاوت تأکید کرده است. او اگر پیش از این فرمگرا بوده، این بار سویه دیگری را در کارش جستوجو میکند و از منظر مسئولیت اجتماعی، متاستاز را درباره گسترش سرطان در جامعه ایرانی کار کرده است. در این نمایش شیما مهدوی، ایلناز شعبانی، یاسمن ادیبی، مهتاب پرنیان، فاطمه صادقی و با همراهی ملیکا روحانگیزی (خواهر مرجان روحانگیزی، بیمار مبتلا به سرطان خون) بازی میکنند.
فکر میکنم چند سالی است که نمایشی را به صحنه نیاوردهای، چه علتی داشته است؟ بله، گروه دنکیشوت پس از اجرای محسن درگیر اجرای نمایش «تل ضحاک» شد که زمان زیادی را سپری کردیم. بعدش استراحت طولانی داشتیم. تل ضحاک 2012 و 2013 اجرا شد که بههرحال پروژه سنگینی بود. بعد از پایان کلاسی، ورکشاپی را در دانشکده سینما تئاتر بنابر خواست دانشجویان برگزار کردیم که در آن درباره شخصیتهای «در انتظار گودو» کار میکردیم. در آنجا درباره زبان و مونتاژ دو تا متن ایرانی و خارجی کارگاهی را برگزار کردیم که دو متن آسیدکاظم از محمود استادمحمد و در انتظار گودوی ساموئل بکت را برای این منظور در نظر گرفتیم. حاصل آن یک تکاجرا بود که در آخرین روز کاری تالار مولوی پیش از تعطیلیاش، در جشنواره تئاتر دانشگاهی اجرا شد. امیدوار بودیم بازسازی تالار مولوی زودتر انجام شود چون طراحیاش برای آنجا بود که به دلیل این بازسازی به وقفه افتاد و این نمایش هم تاکنون اجرا نشده. به همین دلیل من هم وارد یک کارگاه دیگر شدم که این کارگاه مقدمه شکلگرفتن متاستاز شد. فکر میکنم بنابر آنچه در بروشور متاستاز هم نوشتهای، بنابر عنوان کارگاه، از هنرجويانت خواستهاي یکی از دغدغههای عاطفیشان را برای یک اجرا پیشنهاد کنند و نتیجه این شد که موضوع گسترش سرطان را برای این نمایش انتخاب کردید. در ورکشاپی که داشتیم کار میکردیم، گفتیم اگر خودمان را از آنچه میدانیم، تهی کنیم، به جای آن، چه چیزی را به دست میآوریم. در حوزه بهصفررسانیدن تمرینهایی کردیم. از دل این به صفررساندن، من پیشنهاد رویکرد عواطف معاصر و نسبتش با بدن را طرح کردم. در اواسط این ورکشاپ بودیم که شیما مهدوی به دلیل اینکه مادرش سرطان داشت، مجبور شد حرفه اصلیاش که رقص و یوگا بود و به مدت شش سال در هندوستان آموزش مداوم دیده بود و حتی به درجه مربیگری هم رسیده بود، هند را ترک کند و به ایران برگردد. وقتی شیما برگشت، من از او خواستم در ورکشاپ بیاید و آموزههای هندش را با بچهها در میان بگذارد. آمدنش به آن ورکشاپ باعث شد حوزه بدن در آن ورکشاپ قویتر شود. بعد از آن همان حوالی بود که ايلناز شعبانی هم متوجه سرطان روده مادرش شد. اینکه این دو نفر مادرهایشان سرطان روده داشتند، پزشکانشان هم یکی بود و دوستیشان هم برای این قضیه بود. من به اختلالی که در زندگی شیما و ايلناز به دلیل سرطان روده مادرشان ایجاد شده بود و اینکه هر دوشان وقتی وارد ورکشاپ شدند، چه تأثیری دارند میگذارند، مرا به این فکر انداخت که سرطان با جامعه دارد چهکار میکند. بههرحال، خودم تجربیات دور و نزدیکی از سرطان داشتم و آنچه در اطرافمان اتفاق میافتاد. در شبی (ششم آذر)، من از بچهها خواستم اولین مواجهه با سرطان یکی از عزیزانشان را با مونولوگی بیان کنند. شب حیرتانگیزی بود و بیشتر شیما و الیناز ما را تحتتأثیر گذاشتند، به دلیل اینکه اکنون داشتند سرطان مادرشان را تجربه میکردند. عینیت دیالوگهایشان را میدیدیم. بههرحال، هشت بازیگر در این ورکشاپ بودند که دو نفر از آنها اکنون عزیزانشان درگیر سرطان هستند و این یعنی یکچهارم نفرات درگیر با آن شدهاند. در شب دیگری، من متاستاز را بهعنوان عنصری که آرامآرام حرکت و اعضای بدن را ویران میکند، خواستم این ویرانی را در رقصشان بیاورند، یعنی متاستاز را برقصند. یعنی میتوانیم بگوییم مبدأ پیدایش متاستاز از این دو پارامتر است؛ یعنی رقصیدن متاستاز و آن مونولوگهایی که بچهها گفتند، پایهای که در کلاس رقص بهاراتاناتیام اتفاق افتاد. اینها باعث شد از ترکیب آنها اجرائی شکل بگیرد. عواطفی به دلیل حضور سرطان در زندگی دو بازیگر، باعث شکلگرفتن این نمایش شد. آیا تکنیکها از قبل مشخص بود یا اینکه در مسیر تمرینها و به شکل بداهه وارد این اجرا میشد؟! ما میخواستيم رویکردمان بدن و نسبتش با عواطف معاصر باشد. ما سرطان را بهعنوان عنصری در نظر گرفتیم که هم با بدن ارتباط مستقیم دارد و هم متاستاز با بدن در ارتباط است و هم عواطف تازهای را صدور میکند. این روزها سرطان ایرانیها را دستخوش تغییر کرده. این مسئله، ایرانیها را نسبت به بدنها و عواطفشان نگران کرده است. نمیگویم تنها چیزی است که این کار را کرده، ولی یکی از اینهاست. اگر خوششانس باشیم که سرطان را تجربه نکرده باشیم، بیشک توهم سرطان را تجربه کردهایم یا توهمش را در یکی از نزدیکانمان دیدهایم. عزیزی سرطان دارد و کنارش عزیز دیگری است که از او نگهداری میکند. میبینیم اين مسئله در هیچ کجای ایران فرقی ندارد. میتوانی چهره سیاسی، ورزشی، هنری، کشاورز و ... باشی اما از این مسئله هیچکس خلاصی ندارد. وقتی در جامعه چنین مسئلهای گسترش مییابد، روان جامعه را دچار اختلال میکند. جامعه را نگران و مضطرب میکند. جامعهای که روانش دچار اختلال و نگرانی میشود، کیفیت زندگی پایین میآید و از میل و امید زندگی در آن کاسته میشود. تکثر سرطان و در کنارش گسترش گفتمان سرطان که از خود سرطان هم خطرناکتر است، اگر سرطان یک نفر را از بین میبرد، گفتمان سرطان یا گسترش روانی سرطان جامعه ظاهرا زنده را غیرفعال و فلج میکند و میل زندگی را از بین میبرد. پایگاه بدن و عواطف معاصر باعث شد یقین داشته باشم اجرائی خواهیم داشت که عواطف معاصر که درگیر با سرطان است باید خودش را نشان بدهد. برای همین خواستهام متاستاز را بهعنوان یک فرم در اجرا نشان دهم و بدن و عواطف را هم لحاظ کردهام. درعینحال، وفاداری صادقانه به فرایند تمرین و دادههای تمرین داشتهایم. این وفاداری را سعی میکنم تا پایان ماجرا حفظ بکنم. هرچند بهعنوان کارگردان و طراح، دارم ایدهپردازی میکنم؛ ایدههایی که از داخل بازی و بدن و عواطف بازیگر به من برگردد. اینها موجودات زندهای هستند که الان هم دارند اجرا میکنند و هنوز با مسئلهشان قطع رابطه نکردهاند. هر روز از کنار مادرشان، خواهرشان، افراد مراقبشان و بیماران سرطانی عبور میکنند آمیخته با مسئله هستند. همه ثانیههایی که در صحنه تجربه میکنند، حاصل این آمیختگیشان با موضوع است. تئاتر در بستر تاریخی روی عقل و روح تأثیر خود را گذاشته است. چه در تراژدی و چه کمدی، این تأثیرگذاری همچنان پابرجاست. اما در ارائه مسائل حاد مثل سرطان تئاتر چقدر میتواند تأثیرگذار باشد؟ تئاتر موضوعش انسان است بدون شک، درست است؟! ابزارش انسان و بدنش است. به نظرم انسان در جامعه و زندگیاش وضعیتی را تجربه میکند که در آن اختلال وجود دارد. اختلال در زمانی ممکن است جنگ باشد. در زمان اودیپ طاعون بوده و امروز رشد روزافزون مبتلایان به سرطان، جامعه را نگران کرده است. فکر میکنم تئاتر به مفهوم گذشتهاش دیگر برایم اهمیت ندارد چون قتلهایی دارد انجام میشود. من بهعنوان یک آرتیست، فراتر از مسئولیت اجرائی یک تئاتر خودم را میبینم. درنتیجه، یک اتفاق میافتد و جامعه دچار مرگ تدریجی با سرعت بالایی میشود و من فراتر از مسئولیت اجرائی، تئاتر خودم را میبینم که درنتیجه حس میکنم باید بهعنوان یک مسئول اجتماعی به ماجرا ورود پیدا کنم. درنتیجه این پروژه را در همهجا اعلام کردهام کمپین تئاتر، یعنی نهفقط تئاتر! بنابراین کاری که باید آنجا انجام دهد، یکی از آیتمهایش اجرای آن تئاتر است در خارج از اجرای این تئاتر در حوزههای سخنرانی، میتینگ، سینما، ادبیات، نقاشی و گرافیک و هر عنصری که بهعنوان رسانه قدرت انتقال مسئله را دارد، باید از آن استفاده کرد. امروز مسئلهای که مشخصا از این مسئله عظیم و دهشتناک سرطان داریم میبینیم، مسئله همپاست. همپا را اولینبار در بروشور شما داریم میبینیم. همپا کسی است که به دلیل دهشتناکبودن مسئله سرطان، جامعه نسبت به آن غفلت میکند. همپا کسی است که گفتمان سرطان و چالشهای روانی سرطان را میتواند از بیرون از بدن بیمار سرطانی به جامعه سرایت دهد و متاستاز میکند. ما باید با متاستاز یادآوری، به جنگ متاستاز غفلت از همپا و متاستاز گفتمان جامعه برویم و آنها را خنثی کنیم. به نظرم باید رسانه را آگاه کنیم که اگر با این مسئله موافق است بهاصطلاح ما به این مسئله سنجاق بشود و بتواند مسئله را پاک کند. من بهعنوان یک کارگردان تئاتر، پیشنهاد کمپین را دادهام. آدمهای مختلفی از میان نقاشان، گرافیستها، روزنامهنگاران، آهنگسازها و... وارد این کمپین شدهاند و کمک میکنند، اما من بهعنوان کارگردان یک تئاتر میسازم و تلاشم این است قدرت این را داشته باشد که خیلی صریح و راحت عمق تراژیک و عاطفی را برایمان بیان کند. اگر این اجرا در شکل غاییاش بتواند عمل کند هر تماشاگری که بتواند از سالن بیرون برود، خودش تکمیلکننده این مسیر خواهد بود. باید همگان مسئله را در جایجای کشور پایان دهند. برای همین پایانهای نمایش هم طوری است که با رفتن نور برای هر یک از تماشاگران متاستاز در سطح شهر ادامه دارد. امیدوارم توانسته باشد به این اینجا رسیده باشد. پذیرندگی این نمایش به واسطه ابعاد اجتماعیاش چقدر و چگونه بوده است؟! فکر میکنم پروژه متاستاز یک مسئله را طراحی میکند و نه اینکه بخواهد مسئلهای را کشف کند. مسئله را درشت میکند برای اینکه دیگران به این مسئله بپیوندند. برای مثال، مدیر مؤسسه محک بیآنکه پروژه ما ارتباطی با این مؤسسه داشته باشد، نامه قدردانیاش را برای نمایش متاستاز نوشته است. او به این دلیل از ما قدردانی میکند که به مسئله همپا فکر کردهایم. ما با وزارت بهداشت حرف زدهایم هنوز جوابی ندادهاند. شاید تصورشان این است که ما درباره سرطان حرف میزنیم درحالیکه ما درباره آن حرف نمیزنیم. شاید تصور میکنند ما میگوییم سرطان منجر به مرگ میشود درحالیکه ما چنین چیزی را نمیگوییم. ما داریم درباره این مسئله حرف میزنیم که سرطان بهعنوان یک واقعیت وجود دارد و علاوه بر آن هزینههایش، پیشگیریکردنش و...، چیزهایی است که جای حرف دارد. اما چیزی که از آن غفلت داریم، به یک یادآوری نیاز است. هنرمندان و آدمهای بسیاری از جمعیت دانشجویان دارند به ما میپیوندند، برای اینکه حرفهایمان را در جامعه گسترش دهیم. هنرمندانی مانند علیرضا نادری که خودش هم یک همپاست، به ما مشاورههای زیادی داده و راهنماییهای خوبی کرده که این پروژه جلو برود. از وزیر بهداشت و خانم معصومه ابتکار در مقام کسی که درباره سونامی سرطان هشدار میدهد، دعوت میکنم بیایند و متاستاز را ببینند. طبق آمار رسمی، بیش از 400 هزار بیمار سرطانی وجود دارد و یکمیلیون و 200 هزار نفر همپا داریم که بهطور متوسط از هر بیمار، سه نفر از آنها مراقبت میکنند. فکر میکنم این موضوع فقط یک موضوعی نیست که در تئاتر به آن بپردازیم، بلکه این موضوع اجتماعی است و در همه جا موضوع را گسترش میدهیم. ما میخواستیم در سراسر کشور تور بگذاریم و با روش متاستاز که سرطان را در بدن گسترش میدهد، با این اجرا بتوانیم موضوع را گسترش دهیم و با گسترشدادن مسئله، به جنگ چیزی برویم که خودش در حال گسترش است. نحوه اجرا که سالنهای متعدد و زمانهای مختلفی را در نظر گرفتهاید، شاید بیانگر این نوع گسترش مسئله در جامعه باشد؟ بله، من دلم میخواست در همه کلانشهرهای ایران اجرا میرفتم. زمانی که مجید بهرامی بازیگر فوت کرد، یک نفر نقشه سرطان را چاپ کرد. او روی نقشه ایران محلهای مختلف را با رنگهایی مشخص میکرد که هر رنگ نشان میداد هر منطقه از ایران بارور کدام سرطان است. ایدهآلش این بود که به این مناطق بروم و با بازیگرانی به همان لهجه منطقه تئاتری کار کنم که با مردم ارتباط بگیرند. یا متاستاز را میشد از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگتر که جمعیت بیشتری دارند، توسعه داد. ایده دیگرم سالنهای متعدد بود که میتوانستند این ایده گسترش را نشان دهند. گسترش متاستاز در بدن بیقاعده است و ما برخلافش میخواهیم گسترش باقاعده یک اجرا را نشان دهیم. یعنی با گسترش باقاعده داریم به جنگ یک گسترش بیقاعده میرویم. اینگونه میخواهید با این تفکر آسیبهای روانی را مهار کنید. حالا با توجه به اینکه مدیران تالارها روی قرارهایشان نیستند، آیا در روند اجرایتان خللی ایجاد نشده است؟ متأسفانه ما در دو، سه مورد با اختلال روبهرو شدهایم. پیش از آنکه برنامهیمان را اعلام کنیم، دو اختلال داشتیم. متأسفانه ما میخواستیم اجرای اولمان را در ایرانشهر برویم که به دلیل فقدان برنامهریزی صحیح باعث شد متوجه شویم اجرای ما با نمایشی همزمان شده که روی تمام صحنه دکورش جا گرفته و دیگر فرصتی برای جابهجایی و انجام اجرای ما نیست. ضمن اینکه مدیریت تئاتر انجام هماهنگی برای اجرای ما بوده است. قرار بود دومین اجرایمان را در تالار حافظ برویم که به دلیل تعمیرات کف آن نتوانستیم برویم. مجبور شدیم دو تا اجرای اولمان را در تئاترشهر برویم. اجرای هشتم هم قرار بود در داربست گالری محسن اتفاق بیفتد که باز هم به دلایل فنی و خلف وعدههایی، انجام نشد و این اجراها به تالار رودکی منتقل شد. ولی ما به خودمان قول دادهایم با همه مشکلات هر 54 اجرای مدنظرمان را هر کجا که شد انجام دهیم. هیچ چیزی مانع و سدکننده ما نخواهند بود. من از همه مدیران که با توجه به اهمیت مسئله با ما همکاری کردهاند، تشکر میکنم اما در جاهایی هم این هماهنگیها برخلاف میل ما انجام نشده است. ما تلاش میکنیم بهدرستی مسیر اجراها را برویم با آنکه 20 درصد اختلال در آن هست و 80 درصد برنامه اجراها به میل ما پیش رفته است. تأکید بسیار بر همپایان بیماران است. میخواستم ببینم تأثیر روی آنها چگونه بوده است؟ ما اجرایمان را براساس گفته همین همپایان درون گروه شکل دادهایم. ما همچنین با بسیاری از اینها مصاحبه کردهایم به این دلیل که به لحاظ تئوری، کار غنیتر شود. همچنین کار میدانی کردهایم که نتیجهاش هم برایمان هم مفید و هم شگفتانگیز بوده است. اما ما کارمان را برای بیماران سرطانی یا همپایانشان اجرا نمیکنیم. یعنی جامعه مخاطبان ما همپایان بیماران سرطانی نیستند. اتفاقا مخاطبان ما کسانی هستند که همپایان را میشناسند. کسانی هستند که نسبت به همپایان غافل هستند. یعنی داریم متاستاز غفلت را مقابل متاستاز گسترش قرار میدهیم. مخاطبتان همگانی است؟ بله، ما داریم خطاب به جامعه میگوییم که همپا وجود دارد. او یک پرستار نیست، بلکه همپای موجودی است که دارد زندگی میکند و ما میپرسیم چرا همپا را فراموش میکنید. منطورمان از فراموشی حذف فیزیکی او نیست، بلکه میخواهیم مردم متوجه این افراد باشند و جایگاه اجتماعیشان را یادآوری میکنیم که دارند از عدهای مراقبت میکنند. فراموشکردن همپایان یعنی فراموشکردن پارهای از جامعه. با فراموشی این پاره از جامعه، از کیفیت جامعه کاسته میشود. میگویم یادآوری میکنم هر بیمار سرطانی حداقل یک نفر هست که دارد خودش را فراموش میکند و ما برای اینکه خودش را فراموش نکند، باید از خودمان بپرسیم چهکار میتوانیم بکنیم. ولی یادمان باشد که او حق حیات دارد چنانچه بیمار هم از این حق برخوردار است. همچنین باید درباره درمان و دارو و مسائلش حرف زده شود. امروز این کمپین دارد میگوید جامعه مخاطبان ما نه همپا و نه بیمار، بلکه کسانی هستند، که ناظر بر همپایان هستند. در متاستاز چقدر پذیرندگی به لحاظ تئاتری وجود داشته است؟ به نظرم باید منتظر بازتابهای بیشتری باشیم که بگویم چگونه دارند ما را میبینند. اما باید متذکر شوم نوشتن درباره این کار باید آنگونه باشد که جستوجو کنند آیا این فرم اجرائی متناسب با مسئله آن است؟ به نظرم بهترین فرمی است که از دادههای تمرینم و پیشبینی درباره تأثیری که میخواهم بر مخاطبانم بگذارم، تعیین کردهام. ولی اینکه چه دارد انجام میدهد، باید مخاطبان دربارهاش حرف بزنند و نباید سکوت کنند. طبیعتا میشنوم بعضیها این اثر را کاملا متفاوت نسبت به بقیه کارهایم میبینند و میپذیرم چون من خودم در تئاتر دچار تغییر شدهام و طبیعی است در این تغییر در مدل کارم تغییری اتفاق بیفتد. همچنین ارزش موضوعی نسبت به ارزش اجرائیاش برای برخی بیشتر است و برعکس عدهای دیگر ارزش اجرائی را سوار بر ارزش موضوعیاش میدانند. درنهایت یک اثری است که موضوع و فرمش در هم تنیده و یکپارچه است و دوست دارم دربارهاش اظهارنظر شود که بتوانیم خودمان را ارزیابی کنیم. چون امروز من بهعنوان کارگردان تئاتر، از تئاتر بهعنوان یک رسانه بهرهمند شدهام. نمیخواهم بگویند این تئاتر را خوب یا بد انجام دادهام، بلکه میخواهم بگویند مسئولیت اجتماعیام را از طریق این تئاتر خوب انجام دادهام یا نه. امروز نگران این نیستم که اجرایم خوب یا بد است. اما نگران این هستم که بگویند مسئولیت اجتماعیام را بد انجام دادهام. دیگر دنبال تحسین نیستم پیش از این به دنبال تحسین بودهام. قبلا دوست داشتم رضا آشفته تحسینم کند اما الان دلم میخواهد ببینم آیا درباره تأثیر کارم مینویسد. آیا تأثیری از این پدیده گرفته و از طریق نوشتن و حرفزدن درباره تئاتر و کمپین، دیگران را درگیر این مسئله میکند. اگر اینطور باشد پروژه موفق است. ما واژه همپا را به وجود آوردهایم که توی خبرنگاری از آن استفاده میکنی و دیگرانی که کار را دیدهاند، میآیند پشت صحنه و میگویند من هم یک همپا هستم. همپا بودهام و فلانی همپا هست. هدف ما این است در گام اول همپا را تعریف کنیم و دومین گام این است که همپا را یادآوری کنیم و سوم اینکه تأکید کنیم همپای همپاها باشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.