|

فوتبال منهای تماشاگر

محمد زارعی

فوتبال رایج‌ترین و پرهوادارترین ورزش دنیاست. حتی آنانی که هوادار آن نیستند هم قبول دارند که این ورزش فقط یک مسابقه نیست بلکه این ورزش به‌همراه تماشاگرانش، چه در داخل ورزشگاه‌ها و چه در خارج از آن معنا می‌شود تا جایی که یک پدیده اجتماعی را تشکیل می‌دهند. محمود روح‌الامینی در 14آبان سال 1376 در روزنامه اطلاعات در این رابطه می‌گوید: ابراز احساسات‌کردن هنگام بازی و برد و باخت در فوتبال تنها به تماشاگران حاضر در ورزشگاه محدود نخواهد بود، تماشاگران تلویزیونی نیز در این میان حضور دارند و آرام نمی‌نشینند و خواه‌ناخواه با انگیزه‌های متفاوت احساس خود را به‌همراه تماشاگران داخل ورزشگاه نشان می‌دهند. به عبارت بهتر، تماشاگران در هرجایی که باشند تکمیل‌کننده چنین پدیده اجتماعی‌ای هستند. فرقی که بین تماشاگران داخل و خارج از ورزشگاه هست مربوط به واکنش و پویایی تام و تمام آنهاست که الهام‌بخش تماشاگران بیرونی می‌شوند. این پدیده اجتماعی در هیچ‌جایی از جهان نه محدودشدنی‌ است و نه حذف‌شدنی زیرا نیمی از کنش معنا‌بخشی به ورزش را برعهده دارد. آنها عناصر نمادین و حمل‌کننده نشانه‌های قومیتی، فرهنگی، زبانی، پوششی و آداب رفتار ارتباطی در یک اجتماع ورزشی خواهند بود. مشارکت آنها در این حوزه فقط جهت حضور منفعلانه و باری‌به‌هرجهت نیست. آنها با مشارکت خویش هدفی را دنبال می‌کنند که جایگاهشان را در جامعه و تعابیر و سطح آگاهی‌شان را از یک مسابقه نشان می‌دهد. آنها به‌نوعی الگوی رفتاری تماشاگران بیرون از ورزشگاه هستند. تماشاگران کسانی هستند که آن‌قدر که فوتبال و قانونش به ایران وارد شده، حق و حقوقشان را وارد نکرده‌ایم. اینها بریده‌شدگان و نادیده‌انگاشته‌شدگان فوتبال به سبک ایرانی هستند. زیرا که نباید به‌طور کامل دیده شوند. نه در ورزشگاه و نه در تلویزیون. اگر بر اثر نوسانات و خطاهای انسانی بخشی از آنها را در تلویزیون دیدیم، نباید صدایش درآورده شود چون ازدیدگاه مدیران روان تماشاگر خانگی به‌هم خواهد ریخت. گل‌آقا سال‌ها پیش در جایی تصویر حرف «غ» را کشید اما بالای سر آن سه نقطه به‌جای یک نقطه گذاشت و نوشت: بسیاری از مشکلات ما مانند این حرف است. می‌شود دید اما نمی‌شود صدایش را درآورد. البته این مربوط به زمان گل‌آقا بود. با کمی دخل‌وتصرف می‌توانیم آن را به زبان فوتبالی برگردانیم و بگوییم «تماشاگران را در تلویزیون نمی‌شود دید اما می‌شود صدایشان را درآورد». زیرا به‌تازگی گزارشگران درمی‌آورند و به‌نوعی لو می‌دهند که چه خبر است. در ایران اگر می‌خواهید فوتبال را از تلویزیون ببینید باید تخیل و بینش فوتبالی‌تان را قوی کنید تا زمانی که گزارشگر بازی از تماشاگران یا تصاویر غیرقابل‌پخش برایتان می‌گوید یا بر اثر تکرارِ تکرارِ مکرراتِ یک صحنه گل از کوره در می‌رود و می‌گوید «مجبوریم این تصاویر تکراری را پخش کنیم»، خودتان دستگیرتان شود ماجرا از چه قرار است. فوتبال را نمی‌توان به الگویی بومی تبدیل کرد. طبیعی است که وقتی مسابقه ورزشی را که در خارج از کشور در حال برگزاری است، پخش می‌کنیم، تماشاگرانی را می‌بینیم که مطابق با فرهنگ خود در ورزشگاه حاضر شده و به تکاپو و تشویق و ابراز احساسات نسبت به تیم خود می‌پردازند. آنها از اسطوره‌هایشان، محرومیت‌های ورزشی و سیاسی‌شان، الزامات فرهنگی و اجتماعی‌شان می‌گویند. فوتبال فقط مستطیل سبز نیست. یک‌دقیقه سکوت‌کردن برای کشته‌شدگان جنگ، همبستگی برای الغای نژاد‌پرستی و تقاضای احترام به یکدیگر و به قومیت‌ها نیز هست. مدت‌های مدیدی است که همگان در پی ارتقا یا اصلاح فرهنگ تماشاگرانمان هستیم اما بحق به جایی نرسیده‌ایم. کمی انصاف داشته باشیم. وقتی تماشاگر ایرانی فرهنگ و چگونگی ارتباط برقرارکردن‌های تماشاگران خارجی با بازیکنان و داوران را ندیده و نوع اعتراض‌کردن و تشویق‌کردن را هم مشاهده نکرده، چگونه درک کند که در چه جایگاهی قرار دارد و می‌تواند عضوی مؤثر از جامعه فوتبال و فرهنگ آن باشد؟! به قول معروف: ذات نایافته از هستی، بخش/ چون تواند که بود هستی‌بخش؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.