|

امید روحانی خطاب به منتقدان

درباره حاتمی حرف‌های تکراری نزنید

شرق: روز دوشنبه 16 آذر، به بهانه سالمرگ علی حاتمی، منتخبی از سکانس‌های برگزیده آثار او در خانه هنرمندان ایران به نمایش درآمد. در صدوچهلمین برنامه سینماتک خانه هنرمندان ایران که در تالار استاد ناصری برگزار شد، منتخبی از سکانس‌های برگزیده آثار زنده‌یاد علی حاتمی روی پرده رفت. در ادامه نیز نشست نقد و بررسی فیلم با حضور امید روحانی و علی علایی برگزار شد. از دیگر حاضران در این برنامه می‌توان به عنایت بخشی، پرویز پورحسینی و احمد بخشی اشاره کرد. پیش از آغاز نشست نقد و بررسی فیلم، عنایت بخشی در سخنان کوتاهی گفت: صحبت‌کردن راجع به مرحوم حاتمی کار دشواری ا‌ست. قدم‌گذاشتن در این اقیانوس وسیع جرئت می‌خواهد و این کار هرکسی نیست. از افتخارات دوران بازیگری‌ام، حضور در نمایش «قصه طلسم حریر و مرد ماهیگیر» به کارگردانی عباس جوانمرد بود که اولین نمایش‌نامه علی حاتمی محسوب می‌شد. آثار حاتمی هریک از دیگری زیباتر است و جمع این آثار را می‌توان مجموعه‌ای شعر دانست. به همین دلیل انتخاب یک اثر به‌عنوان اثر برتر از میان آنها کار سختی است. حاتمی سینما و افکار بسیار زیبایی داشت و سعادت داشتم سال‌ها در کنار او زندگی کرده و در چند اثر او نقش‌آفرینی کنم. از جمله در فیلم «خواستگار» که از زیباترین کارهای اوست و متأسفانه کمتر به آن توجه شده است. سال‌ها و سال‌ها زمان لازم است تا انسان بزرگی مانند حاتمی در ایران ظهور کند. پس از آن پرویز پورحسینی نیز در توصیف شیوه کار حاتمی، گفت: به‌عنوان یک بیننده، سینمای او را به‌شدت ایرانی یا ملی می‌دانم؛ او بسیار به سنت‌ها، موسیقی و نمایش ایرانی می‌پرداخت. موسیقی ایرانی را به خوبی می‌شناخت و مانند بیضایی و جوانمرد بر نمایش ایرانی تسلط داشت و آن را به‌کار می‌بست. تصاویر سینمایی او پر از شعر است و جزء تاریخ سینمای ایرانی باقی خواهد ماند. پورحسینی سپس به بیان خاطره‌ای از ساخت مجموعه «هزاردستان» اشاره کرد و گفت: در هنگام آماده‌شدن برای فیلم‌برداری صحنه مربوط به ترور «متین‌السلطنه»، عزت‌الله انتظامی افرادی را به من معرفی کرد که در مقابل ما نشسته بودند؛ آنها بهترین افراد نمایش سنتی ایران بودند که در آن زمان بی‌کار شده بودند. علی حاتمی همه آنها را در شهرک سینمایی جا داده بود، شب‌ها در همان مکان می‌خوابیدند و در فیلم‌ها نیز به‌عنوان سیاهی لشکر ظاهر می‌شدند. حاتمی از این افراد خیلی محافظت می‌کرد و به آنها کار می‌داد. این بازیگر سینمای ایران، در پایان گفت: یکی دیگر از ویژگی‌های کار حاتمی، استفاده از مستندات بود. برای مثال سه نطق که در «هزاردستان» توسط من، علی نصیریان و مرحوم فروهر قرائت شد، همگی مستند بودند. نطق «متین‌السلطنه» را دقیقا از روزنامه عصر جدید کپی گرفته بود و از من خواست تمام آن را حفظ کنم. در ابتدای نشست نقد و بررسی فیلم، علایی به اشتباهی رایج راجع به سینمای حاتمی پرداخت و گفت: حاتمی را به اشتباه یک فیلم‌ساز تاریخی می‌دانند، درحالی‌که او ضمیر ناخودآگاه مخاطب را نسبت به گذشته تحریک می‌کرد تا به فکر فردا باشد. حاتمی باورها و اقوال مردم را تاریخ حقیقی می‌دانست و به تصویرکشیدن یک مقطع تاریخی، بستری برای بیان حرفش بود. برای مثال در فیلم «کمال‌الملک»، قصد او به‌تصویر‌کشیدن رابطه میان هنرمند و حاکمیت است و کمال‌الملک واسطه‌ای برای بیان این مسئله است. امید روحانی ضمن تأیید صحبت‌های علایی، گفت: در آستانه ورود به بیستمین سالگرد درگذشت حاتمی، منتقدان باید تنبلی را کنار بگذارند و به جملات عام و حرف‌های تکراری پناه نبرند. باید پرسید حاتمی چه کرد؟ قصد انجام چه کاری را داشت و آیا در آن موفق بود؟ پایگاه او در هنر ایران چیست؟ و... . به شخصه نمی‌دانم سینمای تاریخی چیست. در سینما مستندهایی راجع به جنگ داریم و علاوه بر آن در برخی فیلم‌ها، حادثه‌ای تاریخی را براساس کتاب‌ها، عکس‌ها و... عین‌به‌عین بازسازی می‌کنند که آن هم در نهایت از صافی ذهن هنرمند می‌گذرد، اما حاتمی هرجا دوست داشته از تاریخ استفاده کرده است. تم مورد علاقه حاتمی، رابطه میان فرد هنرمند و نخبه با حاکمیت است. اگرچه همواره می‌گویند او محبوب دستگاه بوده، اما هیچ فیلم‌ساز مشهوری تا این اندازه به این تم علاقه نداشته و راجع به آن فیلم نساخته است. در فیلم‌های «کمال‌الملک» و «ستارخان» و همین‌طور مجموعه «هزاردستان»، او به رابطه این افراد با قدرت می‌پردازد و اینکه آنها در قبال قدرت چه می‌کنند. فیلم «دلشدگان» نیز راجع به سرسپردگی هنرمند ایرانی به غرب و شکست اوست. مسئله اَشکال مبارزه با قدرت وقت برای او مهم‌تر از این بود که تاریخ دقیقا چه می‌گوید. برای نمونه، «کمال الملک» را آن‌گونه که دوست دارد روایت می‌کند و تاریخ دقیق هیچ‌گاه برای او اهمیت نداشته است. دلیل اینکه ساخت فیلم «جهان‌پهلوان تختی» 20 سال به تأخیر افتاد نیز این بود که درباره آنچه بر تختی گذشت، تکلیفش با خودش روشن نبود. روحانی در پایان در پاسخ به سؤالی درباره امکان جهانی‌شدن سینمای حاتمی در سال‌های پایانی زندگی‌اش، گفت: حاتمی آگاه بود که آنچه می‌سازد با سلیقه عمومی جشنواره‌های خارجی هم‌خوانی ندارد. البته جشنواره‌های خارجی چند سالی‌ است که تغییر ذائقه داده و به سمت شناخت فرهنگ‌های کمترشناخته‌شده تمایل پیدا کرده‌اند. حاتمی در صورت زنده‌ماندن، ممکن بود حالا کشف شود. اگرچه هنوز هم در جشنواره‌های جهانی، زبان بین‌المللی سینما غلبه دارد. به‌هرحال حاتمی خود در پی این مسائل نبود و به منتقدان فرنگی اهمیتی نمی‌داد. او مردمی‌ترین هنرمند ایران بود، دل در گروی مردم داشت و برای آنها فیلم می‌ساخت. برخلاف تظاهر بسیاری از فیلم‌سازان ایرانی، حاتمی واقعا برای نظر مردم اهمیت قائل بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.