افراطیگری مذهبی، نژادپرستی قرن بیستویکم
محمد مقیمی.وکیل دادگستری و کارشناس ارشد حقوقبشر
حوادث تروریستی اخیر پاریس موجب خشم جهانیان شد. فرانسه بهعنوان کشوری که نخستین اعلامیه مدون حقوقبشر و شهروندان را در 26 آگوست 1789 تصویب کرد، همواره موردتوجه بوده و بدونشک داعش نیز پایتخت این کشور را با هدفی خاص برای اجرای عملیات تروریستی انتخاب کرده است. از آنجایی که همه جنگها و انواع خشونتها ریشه در نقض حقوقبشر دارند و با توجه به اینکه همه مباحث حقوقبشر بهصورت یکپارچه به یکدیگر وابسته هستند و یک واحد را تشکیل میدهند و از سویی دیگر، دستیابی به صلح پایدار تنها در پرتو ارتقای حقوقبشر در سراسر جهان میسر است، بنابراین این حادثه نشان میدهد که برای ایجاد صلح و امنیت در هر نقطه از جهان باید به نقاط دیگر نیز توجه کرد. در اسناد گوناگون حقوقبشر بینالمللی مانند اعلامیه جهانی حقوقبشر، میثاق حقوق مدنی و سیاسی و غیره...، هرگونه نابرابری ازجمله تبعیض نژادی، جنسی، قومی، زبانی، فرهنگی، مذهبی و... موردتوجه قرار گرفته است. درواقع این موضوعات، چالشهایی بوده که در زمان تصویب این اسناد، جامعه بشری درگیر آن بوده است. چنانکه یکی از عناصر مهم دو جنگ جهانی اول و دوم، نژادپرستی بود. اما بهتدریج و با گذشت زمان و به فراخور پدیدههای جوامع انسانی و نیاز انسان، مقولههای نوینی مانند رهایی از ترس، فقر و... در اسناد بینالمللی حقوقبشر شناسایی شدند و با توجه به شدتگرفتن فرایند جهانیشدن و فراگیربودن بسیاری از پدیدهها، مانند تخریب محیطزیست یا تروریسم با ویژگی جهانیبودن، تفکیکناپذیری و وابستگی متقابل، این پدیدهها زیر عنوان حقوق همبستگی (نسل سوم حقوقبشر) در مباحث حقوقبشر موردبررسی قرار میگیرند، اما یکی از پدیدههایی که از ویژگی جهانشمولی برخوردار بوده و هماکنون جامعه بشری را با چالش مواجه کرده است، پدیده افراطیگرایی مذهبی است. نگارنده بر این باور است که نقش افراطگرایی مذهبی در جامعه امروزی بشر بسیار شبیه نقشی است که نژادپرستی در دو جنگ جهانی اول و دوم در اروپا ایفا کرد. پرواضح است که این پدیده از ابزارهای مدرن و جهانی مانند فناوریهای تسریع جریان آزاد اطلاعات و گسترش ارتباطات نیز بهره جسته است. چنانکه از نام نسل سوم حقوقبشر (حقوق همبستگی) که ویژگی جهانی دارد، بر میآید، تحقق این حقوق به همبستگی بینالمللی و جهانی نیاز دارد. ازاینرو، برای ایجاد صلح و امنیت پایدار در جهان باید به ریشه پدیدههای ضد اجتماعی و نابهنجار جامعه جهانی و در کل به همه حقوقبشر با نگاهی جهانی نگریست. از جمله این ریشهها میتوان به فقر، بیسوادی، تعصب و خشونت، نابرابری در سطح بینالمللی، توسعهنیافتگی در اثر بیاعتنایی به حق توسعه کشورهای جهان سوم، سوءاستفاده از ثروتهای ناشی از منابع طبیعی و غیرمولد اشاره کرد. بارزترین مصادیق مورد اخیر؛ «سوءاستفاده از ثروتهای ناشی از منابع طبیعی و غیرمولد»، را در برخی کشورهای خاورمیانه میتوان دید. درواقع، درآمدهای ناشی از فروش منابع طبیعی و خدادادی مانند نفت و گاز، وقتی در زیرساختهای مولد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سرمایهگذاری نشوند و اقتصاد یک کشور بر مبنای فروش منابع طبیعی پایهگذاری و متکی به آن شود، نهتنها تولید، خلاقیت، سلامتِ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن جامعه را از میان میبرد، بلکه با نظام طبیعت نیز ناسازگار است. چه اینکه اساس طبیعت بر پایه تولید استوار است. بنابراین همانطورکه میبینیم، حتی اگر این کشورها در ظاهر ثروتمند به نظر برسند، اما در حقیقت توسعهیافته محسوب نمیشوند و اشکال گوناگون فساد در این کشورها قابلمشاهده است و فساد در نظام سیاسی و اقتصادی این کشورها به داخل مرزهای آنان نیز محدود نمیشود. از آنجایی که یکی از ویژگیهای کشورهای توسعهنیافته، وجود اختلاف میان همسایگان و واگرایی است، بنابراین برخی از این ثروتهای بادآورده صرف جنگهای نیابتی و تجهیز گروههای افراطی میشود. بدیهی است که بدون هزینه نمیتوان نیروی انسانی، اسلحه و تجهیزات نظامی تهیه کرد و سادهانگاری است که گروههایی چون طالبان، القاعده و داعش بدون حمایت برخی کشورهای منطقه و دلارهای نفتی آنها و کوتهنگری برخی قدرتهای جهانی بتوانند شکل بگیرند. بنابراین، همانطورکه گفته شد، افراطیگری مذهبی بهعنوان یکی از پدیدههای نوین، جهان امروز را با چالش روبهرو کرده است و از آنجایی که پدیدههای جهانی از سه ویژگی جهانیبودن، تفکیکناپذیری و وابستگی متقابل برخوردارند، بنابراین حل این معضلات نیز در پرتو همبستگی بینالمللی و جهانی امکانپذیر است و مادامی که کشورهای خاورمیانه به خصومتهای مذهبی و فرقهای بپردازند و به همگرایی و همبستگی دست نیازند و از سوی دیگر، قدرتهای جهانی نیز با مسئله حقوقبشر بهصورت گزینشی برخورد کنند و به منافع کوتاهمدت خویش بیندیشند، نهتنها آتش برافروخته ناشی از پدیده افراطیگری مذهبی خاموش نمیشود، بلکه شعله آن به سوی خود آنها نیز زبانه خواهد کشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.