بررسی ارتباط خشکسالی و زلزله
چالش تغییر اقلیم و القای زمینلرزه
مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
امسال (1394) گرمترین سال ثبتشده در تمام تاریخ بود. کنفرانس جهانی تغییر اقلیم (COP21) از هشتم آذر از سوی سازمان ملل متحد در پاریس آغاز شده و به مدت 10 روز برگزار میشود. در سالهای اخیر مسئله خشکسالی و گرمشدن زمین بیش از هر سانحه طبیعی دیگر، توجه مردم را در ایران به خود جلب کرده است. در پی خشکشدن دریاچه ارومیه -که مناطق لرزهخیزی هم هستند (سابقه رخداد زمینلرزه 17 اردیبهشت 1309 با بزرگای 7.2 در سلماس در نزدیکی دریاچه ارومیه وجود دارد)- توجه به این منطقه بیشتر شده است. در این ناحیه در حدود 20 سال گذشته، حدود 20 میلیارد مترمکعب آب دریاچه از بین رفته است و اکنون (در سال 1394) دریاچهای نیمهخشک با میزان حدود دو میلیارد مترمکعب آب داریم. سؤال مهم آن است که آیا باربرداری حدود 20 میلیارد مترمکعب از آب دریاچه ارومیه در این مدت، میتواند به تسریع وقوع یک زمینلرزه اصلی (با بزرگای بیش از هفت) در ناحیه پیرامون دریاچه ارومیه بینجامد؟ مطالعاتی که در نواحی دیگر جهان بهویژه در کالیفرنیا انجام شده است، نشان میدهد که خشکسالی و گرمشدن زمین نمیتواند به لرزهخیزشدن یک منطقه (که به لحاظ زمین ساختی فعال نیست)، بینجامد ولی در منطقهای که از قبل گسلهای فعال وجود دارد، ازبینرفتن حجمهای وسیع آبهای سطحی و زیرزمینی، میتواند به تسریع وقوع زلزلههای بعدی منجر شود. بنابراین خشکشدن دریاچههایی مانند ارومیه و مهارلو از نظر ایمنی شهرهای نزدیکشان (مانند ارومیه و شیراز) بسیار مهم است. آمار سنجش دمای هوا از سال1330 در ایستگاههای هواشناسی برای 65 سال گذشته در ایران موجود است. دمای متوسط در ایستگاههای مختلف هواشناسی در نواحی مختلف ایران (چه مناطق سردسیر و چه مناطق گرمسیر)، نشان میدهد که متوسط دمای هوا در ایستگاههایی از سال 1330 تا 1394 در 65 سال گذشته، 2.5 تا سه درجه گرمترشدن را نشان میدهد که عمده این گرمشدن بهویژه به 25 سال اخیر مربوط است. بیشتر خشکسالیها هم مربوط به حدود 25 سال اخیر است. از مهمترین نتایج و پیامدهای گرمشدن زمین و تغییر اقلیم در منطقه ما (ایران و کشورهای خاورمیانه و شرق مدیترانه) خشکسالی، ازبینرفتن دریاچههای داخلی (مانند دریاچه ارومیه و مهارلو) و کمبود آب (در بسیاری از مناطق تنش آبی) است. ارزیابی میانگین بارش در سال 1342 تا 1382 نشان میدهد که میانگین بارش در ایران در این مدت، حدود نیممیلیمتر در سال کاهش یافته است. اين پديده به فرونشست زمین (در اثر مصرف شدید آب، خشکسالی، وجود و بهرهبرداری از چاههای مجاز و غیرمجاز) به میزان حدود 35 سانتیمتر در سال در منطقه تهران و پیرامون مشهد منجر شده است. اکنون این سؤال مهم در نواحی لرزهخیزی مانند تهران و مشهد نیز مطرح است که ازبینرفتن آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین در ناحیههای لرزهخیزی مانند مشهد و نیشابور میتواند به پایانیافتن نبود لرزهای بیش از 600ساله در این منطقه بینجامد. گسل نیشابور به طول 74 کیلومتر در زمینلرزههای 1270 و 1405 میلادی با گسیختگی سطحی همراه بوده است، بهگونهایکه در زلزله سال1209 میلادی، شهر نیشابور کاملا ویران شده است و زمینلرزه 1389 میلادی در کوههای بینالود سبب ویرانی نیشابور و تعداد زیادی روستا شده است. از زلزله 1389میلادی به بعد در این ناحیه زمینلرزه مهمی رخ نداده است و احتمال وجود یک نبود لرزهای در چنین ناحیهای وجود دارد. در تهران نیز در 1830 میلادی، زمینلرزه مهمی با بزرگای بیش از هفت در فاصله حدود 50 کیلومتری از مرکز تهران کنونی (دماوند، شمیرانات) رخ داده است. از آن سال تاکنون (در 185 سال گذشته)، در شعاع 50کیلومتری تهران کنونی زمینلرزه مهمی رخ نداده است. همین وضعیت را میتوان در تبریز ارزیابی کرد؛ در تبریز نیز از زمان زلزله 1780 میلادی تاکنون (235 سال پیش) زلزلهای مهم با بزرگای بیش از هفت نداشتهایم. این در حالی است که به لحاظ آماری، بهطور تقریبی در حدود هر 200 سال میتوان انتظار یک زمینلرزه با بزرگای بیش از هفت را در پهنه پیرامون تهران و تبریز داشت. بنابراین خشکسالی که بهویژه در دو دهه گذشته تشدید شده است و ازبینرفتن ذخایر آبهای زیرزمینی در دشتهای تهران، مشهد، نیشابور و تبریز از دیدگاه پایانیافتن نبودهای لرزهای و وقوع یک زمینلرزه اصلی (با بزرگای هفت یا بیشتر)، در این نواحی قابل ارزیابی و مطالعه علمی است. این نواحی از مهمترین نواحی جمعیتی ایران هستند و افزایش ریسک زلزله (در اثر افزایش جمعیت در معرض تأثیر)، در این نواحی به افزایش آسیبپذیری کشور میانجامد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.