نکاتی درباره لزوم نوزایی در تعزیه
طرح یک مسئله
اصغر شیرمحمدی1
برخلاف دیدگاهی که تعزیه را متعلق به موزه معرفی میکند، تعزیه به هیچ روی، هنری موزهای نیست؛ چون در بستر فرهنگ ایرانی کماکان استمرار دارد. استمرار تعزیه باعث آن شده است تا کنشگران فضای تعزیهخوانی برای پاسخدهی به برخی نیازهای ذاتی/ اجتماعی یا برای کسب سرمایههای بیشتر «نمادین» و «اقتصادی»، اقدام به کارهایی کنند که خود آن را با عنوان «نوآوری» معرفی میکنند. بهتر است به یکی، دو نمونه از این نوآوریها اشاره کنم: تعزیهخوانی که سالهای طولانی، روایت شهادت ابوالفضل(ع) را در فرم بهجایمانده از گذشتگان اجرا کرده است، قصد میکند تغییری را در این روند اعمال کند. وی تصمیم میگیرد تا در «فقره قطع دست» از یک نوحه استفاده کند (تا این جای کار احتمالا عمل نابخردانهای صورت نگرفته است، نوحه یکی از تکنیکهای سرایش تعزیه است که موجب درهمشکستن مرز بین شبیهخوان و مخاطب میشود و در یک «آن» این هر دو را مجازا به روحی واحد تبدیل میکند)، مسئله از موقع انتخاب نوحه (شعر و موسیقی) آغاز میشود. وی نوحه/ترانه «من مست جانانم کی ترسم از جان...» را برمیگزیند. خیلیها بهخوبی میدانند آهنگ این ترانه، درواقع، تکرار ملودی یالا شوفر یالا «ابراهیم تاتلیس» ترکیهای است. در نمونه دیگر شبیه امام در «فقره سَر بُری»، یکی از 72 نفر عین تصنیف «از خون جوانان وطن لاله دمیده...» را بازخوانی میکند و آن دیگری در فقره «غریبی مسلم» ترانه مرحوم ایرج بسطامی (من ماندهام تنهای تنها...). مخالفخوانهایی را دیدهام که موقع روایت شخصیت شمر و ابنسعد، لباس سفید بر تن میکنند. (توجه داشته باشید که لباس سفید در فرهنگ ما و بیشتر فرهنگهای دیگر نماد پاکی و خیر است، اما شمر و ابنسعد نماد اشرارند). نکته مهم این است که همه این اتفاقات با عنوان و انگیزه «نوآوری» صورت میگیرد. اما آیا میتوان این قبیل کنشها را بهعنوان تولیداتی نوآورانه در تعزیه قلمداد کرد؟ تنها به یک دلیل ساده و بدیهی، نه. اگر هنرمندان و پژوهشگران ما خود را تابع قانون «کپیرایت» میدانستند، آنگاه این قبیل آهنگگزینیها در زمره «سرقت ادبی» محسوب میشد. بر این دلیل، دلایل دیگری را نیز میتوان افزود اما چون هدف این یادداشت نقد این قبیل آسیبها نیست، بنابراین از آن صرفنظر میکنم. از نظر من، انگیزه ایجابی کنشهای نوآورانه در تعزیه بیانگر آن است که تعزیه آبستن یک تحول اساسی است. کُندبودن فرایند این تحول باعث شده تا گروهی متوجه وقوع آن نشده و نسبت به آن بیتفاوت باشند. گروهی دیگر آن را در قالب انحراف و آسیب طبقهبندی میکنند (طردکنندگان) و برخی دیگر نیز آن را رویدادی ناگزیر و جبری معرفی میکنند (منفعلها). به نظر میرسد باید روند این تحولخواهی به مثابه امری که وجود دارد (هست) پذیرفته شود -البته این پذیرش در معنای انفعال نیست- و سپس برای هدایت روند موصوف «برنامهریزی» کرد؛ پیگیری برنامه نوزایی در تعزیه به نظر راهحل خردمندانهای به نظر میرسد. منظور از نوزایی، یعنی بهروزکردن تعزیه در بستر شرایط اجتماعی و فرهنگ امروز به طوری که هویت تعزیه دچار تنش نشود. مثلا سرایش اشعار جدید در چارچوب برداشتهای نوینی که از نهضت عاشورا ارائه میشود، (تأکید بر آزادیخواهی در برابر تأکید بر ذلت و...)، تأکید بر اهمیت عنصر «وقت» در تعزیه (اینکه برای شبیهکردن هر فقره از تعزیه صرف چه مدتزمانی کافی است؟)، ترویج دیدگاه سیستمی و ساختاری به اجرای تعزیه (مشاهده شده است که تعزیهخوانها، هرگاه زمان حضورشان یا تعداد ابیات فردشان2 کم باشد، با اضافهکردنهای خودخواهانه، اقدام به جبران میکنند به عبارت دیگر، خود را نه به مثابه جزئی از یک کل، بلکه بهعنوان جزئی که خاصیت کل دارد، فرض میکنند)، حذف آتوریته تعزیهخوانهای مشهور (در بیشتر مواقع تداوم اشتباه یک تعزیهخوان مشهور را در میان تعزیهخوانهای محلی میتوان مشاهده کرد)، مبارزه با استانداردسازی و شبهتهرانیشدن تعزیههای سایر زمینههای فرهنگ ایرانی، طبقهبندی سنی درباره «فرد»هایی که کودکان میتوانند بخوانند و تعزیههایی که میتوانند تماشا کنند و... بهترين راه رسیدن به این مقصود، پایهریزی برنامههای «آموزش» برای علاقهمندان و فعالان این حوزه است. این برنامه نباید فقط منحصر به جوانها باشد آموزش، یک ارزش عمومی و استمراری است بیشتر آنکه برخی از پیشکسوتان تعزیه هستند که خود بانی برخی از همین نوآوریهای معلول شدهاند و میشوند... (نوآوری معلول، مصداق ضربالمثلی است که میگوید: اومد ابروش رُو درست کنه، زد چشمش رُو درآوُرد). ناگفته نماند بسیاری از دلسوزان، پیشتر اهمیت آموزش را درک کرده و اجرای آن را پیشنهاد دادهاند اما چون همواره برای اجرای برنامههای آموزش، اقدام «دولت» را مدنظر قرار دادهاند، بنابراین هیچگاه نتوانستهاند به این هدف مهم دست پیدا کنند. اگر این هدف در بستر فرهنگ تعزیهخوانی دنبال شود، رسیدن به آن چندان دور از انتظار نخواهد بود. گروههای تعزیهخوانی، بومیترین تعریف از «سازمانهای مردمنهاد» (NGO) در بستر فرهنگ ایرانی هستند و حرکت در این بستر نیز رمز موفقیت در به انجامرساندن برنامههای آموزش است. باید در نظر داشت در فرایند برنامههای آموزشی، به طور ویژه، پیشکسوتان تعزیه و تعزیهخوانی نمیتوانند «معلم» باشند. ما به نخبههایی نیاز داریم که بتوانند از این پیشکسوتها در راستای انتقال اصالتها (چه در ساحت صورت و چه در ساحت سیرت) یاری بگیرند، چراکه برخی از همین پیشکسوتها برای ماندگاری بیشتر در فضای تعزیه، حالتهای انفعالی شدیدی به خود گرفتهاند. کوتاه سخن اینکه؛ الگوگیری از ملودی ترانه ابراهیم تاتلیس، سفیدجامگی نماد شر و...، توطئهای آگاهانه برای خدشهدارکردن جایگاه و شأن تعزیه به مثابه نمایش آیینی-ملی ایرانیان نیست، بلکه ناشی از ناآگاهی از صورت و سیرت خودِ تعزیه است. تعزیهخوانی که نسبت به اجزای تشکیلدهنده تعزیه شناخت علمی نداشته باشد، یعنی موسیقی تعزیه، شعر، تاریخ، فلسفه نمایش، لباسپوشی و... را به صورت علمی درک نکرده باشد و توان تشخیص شباهتها و تفاوتهای آن را با انواع دیگر نمایش نداشته باشد، لاجرم در پاسخ به یک نیاز (نیاز به نوجویی، پیشرفت، خوشدرخشیدن و...) اقدام به چنین نوآوریهای نادرستی میکند. این یادداشت، صرفا یک «طرح مسئله» است به امید آنکه منشأ اثر هم شود. پینوشت: [1]دانشآموخته کارشناسی ارشد مردمشناسی، عضو پیوسته انجمن انسانشناسی ایران و انجمن تعزیه ایرانیان [2]فرد، تقریبا هممعنا با نقش در تئاتر؛ متنی که تعزیه از روی آن اجرا میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.