|

شبح پایان همه سیاره را فراگرفته

سهند ستاری

اعلیحضرت و بنده که وجدان پاکی داریم، به ما برنمی‌خورد. بگذار یابوی زخمی سکندری برود، رهوار ما سالم است. هملت- ترجمه: م.ا. به‌آذین کافی است زمین بیش از شش‌درجه سانتیگراد گرم‌تر شود تا دوران پایانی حیاتش آغاز شود. پایانی بسیار زودتر از پایان عمر خورشید. سیاره زمین از اواخر قرن نوزدهم تا امروز حدود یک‌درجه سانتیگراد گرم‌تر شده است. عامل اصلی گرم‌شدن زمین را تولید و انتشار گازهای گلخانه‌ای عنوان کرده‌اند. به‌عبارتی دقیق‌تر، عواملی چون نیروگاه‌های تولید برق، صنعت حمل‌و‌نقل، پالایشگاه‌ها و درکل هرآنچه را که وابسته به سوخت‌های فسیلی است. دانشمندان گفته‌اند با روند فعلی، زمین تا سال 2060 تا چهاردرجه‌ و تا سال 2100 میلادی در حدود شش‌درجه‌ گرم‌تر خواهد شد. این اخطار اقدام‌های بشردوستانه زیادی به‌همراه داشته است. از ثبت و فعالیت‌ کمپین‌های محیط‌زیستی تا چانه‌زنی دولت‌- شرکت‌ها بر سر استخراج منابع عظیم سوخت‌های فسیلی. از ترس اینکه مبادا زمین از بین برود، از مردم خواسته شد به‌خاطر آیندگان از نابودی زمین جلوگیری کنند و نگذارند زمین در پرتگاه نابودی بغلتد. دولت‌ها نیز بکوشند به‌خاطر نسل‌های آینده فداکاری کنند. هشدارهایی که با ترس از آینده موضوع بحران تغییرات آب‌و‌هوایی را بیش از هرچیز به مسئله‌ای اخلاقی فروکاسته است. اولین گام اخلاقی را رهبران جهان در سال 2009 برداشتند. حد افزایش دما بخش‌بندی شد. آنها به این نتیجه رسیدند نگذارند دمای زمین نسبت به دوره پیش از صنعتی‌شدن، بیش از دودرجه گرم‌‌تر شود. این هدف در سندی به‌عنوان پیمان کپنهاگ آمده است. آنطور که دانشمندان گفته‌اند با افزایش میانگین دمای بیش از دو درجه سانتیگراد، شاید عوارض جبران‌ناپذیری بر کره زمین وارد شود. گرم‌شدن زمین موجب تغییر الگوی بارش، افزایش سطح آب دریاهای آزاد و کاهش سطح آب دریاچه‌ها و تأثیرات وسیع بر گیاهان، حیات وحش و انسان‌ها می‌شود. اقدامات فعلی دولت‌ها تاکنون نه‌تنها نتوانسته همین دمای بخش‌بندی‌شده را کنترل کند، بلکه می‌گویند دمای زمین تا 7/2 یا سه‌درجه سانتیگراد در حال افزایش است. گویی واقعیتی به‌نام نابودی زمین فراتر از اعداد و ارقام بیشتر به شبحی می‌ماند که امروز تمام جغرافیای این سیاره را فراگرفته است. شبحی که شخصیت اول روایت کتاب آخر نائومی کلاین است: «سرمایه‌داری علیه آب‌وهوا: همه‌چیز تغییر می‌کند». او برخلاف رویکرد اخلاقی، در این کتاب ارتباط اقتصاد جهانی و نظام سرمایه‌داری و گرم‌شدن زمین را بررسی می‌کند و شرایط کنونی را نتایج مرگبار نظام اقتصادی مبتنی‌بر بازار آزاد می‌داند. بدین‌قرار، بحث سیاسی به محدودیت‌های بازار گره می‌خورد و تلاش دولت‌ها تنها معطوف به یک چیز است: کشف راهکارهای جدید برای آنکه بازار کار خودش را بکند. کلاین نشان می‌‌دهد با نظام سرمایه‌داری، حل‌و‌رفع معضل تغییرات آب‌و‌هوایی و گرم‌شدن زمین ناممکن است. کلاین کار خود را با ارائه گزارشی از آمار هولناک تغییرات آب‌وهوایی شروع می‌کند و با همین شبح نشان می‌دهد باید نسبت به اقدامات دولت‌های بزرگ بدبین بود. او تأکید دارد چون تصمیمات آنها همیشه یک انتخاب به‌شدت سیاسی بوده، تعیین خط قرمز مثلا دودرجه‌ای چندان قابل‌اتکا نیست چون همیشه در تعیین حد نهایت‌ها عددی بالاتر انتخاب می‌شود تا از فضای بین اعداد برای دفع‌الوقت استفاده شود. او می‌کوشد کار خود را در نسبت با گفتارهای رایج درباره بحران آب‌وهوا برجسته کند؛ از گفتار دانشمندان که تاکنون بسیار محتاطانه و با ملاحظات خاص خود تغییرات آب‌وهوایی را بررسی کرده‌اند تا واژگان سازمان ملل که ملغمه‌ای از بشردوستی و سیاست‌بازی است. به ‌اینها اضافه کنید زبان سیاست غالب و پیروز را که با نظرسنجی‌های مختلف در حال تلاشی آخرالزمانی برای وضع مقررات محدودیت تولید گازهای گلخانه‌ای است. کلاین حتی طر‌فداران محیط‌زیست را همانند انکارکنندگان گرم‌شدن زمین می‌داند که در عمل برای مقابله با این بحران نیازی به تغییرات سیستماتیک نمی‌بینند. بااین‌حال، در نسبت‌ با گفتارهای موجود درباره تغییرات آب‌وهوایی، کلاین تقریبا خوش‌بینانه این فرآیند را همان چیزی می‌داند که می‌تواند در اصلاح سیاست‌های زمانه ما به کار آید. موضوعی که در نظر کلاین می‌تواند محرکی باشد برای شکل‌گیری جنبش‌های عمومی و متصل در سراسر جهان. این جنبش‌ها باید بتوانند ثروت‌های به‌دست‌آمده از سیاست‌هایی مثل معافیت‌های مالیاتی، خصوصی‌سازی و مقررات‌زدایی را بازگردانند. اما شاید اوج کار نظری کلاین را در این کتاب بتوان در تبیین ربط و نسبت ظهور جنبش‌های نژادپرستانه و بحران آب‌وهوایی دنبال کرد. در لحظه‌ای که تغییرات آب‌و‌هوایی در پیوند با مسائلی چون نابرابری و نژادپرستی سویه هولناکش را عیان می‌دارد. بحرانی که در عمل همه‌چیز را به فرومایگی بیشتر مبتلا کرده است. او نشان می‌دهد مسئله فراتر از بالارفتن عدد دماسنج دانشمندان یا تکاپوی دولت- شرکت‌ها در تدوین مقررات تولید گازهای گلخانه‌ای است. مسئله در نسبت مستقیم بالاآمدن سطح آب دریا و تشدید تغییرات آب‌وهوایی با نژادپرستی افراطی است. ازاین‌رو، ایده درخشان کلاین مربوط به بخشی است که تغییرات آب‌و‌هوایی را تسریع‌کننده مسائلی چون نژادپرستی، ناسیونالیسم افراطی و نابرابری معرفی می‌کند. تمام آنچه کلاین در این کتاب در پی آن است، اعلام ضرورت در کاهش سطح انتشار گازهای کربنی در جهان است. اگرچه او از طرح دقیق به‌اصطلاح «راه‌حل» طفره می‌رود، در بخش‌های مختلف کتاب، بر بحث مالیات بر کربن تأکید دارد و حتی از ایده‌ای به نام «تولد دوباره» به‌مثابه فرآیندی فعال صحبت می‌کند و مردم را به‌عنوان مشارکت‌کنندگان در فرآیند حداکثرسازی خلاقیت زندگی به میدان فرامی‌خواند. پیشنهادهایی که خیلی بعید است اساس منطق سرمایه‌داری را به‌عنوان عامل اصلی بحران کنونی به چالش بکشند. ازاین‌رو، خواننده مجبور می‌شود در کار کلاین صرفا جنبه تحلیلی بحران آب‌وهوا و نقد و بررسی نسبتش با سرمایه‌داری را جدی بگیرد. برای مثال خیلی بعید است مردم بپذیرند برای کاهش میزان انتشار گازهای کربنی با خلاقیت همگانی مثلا از مسافرت‌های هوایی یا سفر با خودروی شخصی و تردد متناوب در شهرها دل بکنند یا بی‌خیال تلویزیون‌های سه‌بعدی و کالاهای مصرفی شوند که هزاران‌وات انرژی مصرف می‌کنند، یا از خیر تولید و مصرف انبوه صنعتی گوشت سفید و قرمز بگذرند، یا حتی در کشورهای توسعه‌نیافته بپذیرند زباله‌های خشک و تر را از هم سوا کنند. تحلیل کلاین از شرایط تیره‌و‌تار کنونی و خصلت ساختاری معضلات اقلیمی کتاب او را غم‌انگیز جلوه می‌دهد. ولی چنین نیست یا لااقل او قصد این کار را ندارد. کتاب او سخت خوش‌بینانه است. به‌زعم او نه‌تنها می‌توان به مرور زمان بر معضل انتشار گازهای گلخانه‌ای غلبه کرد بلکه می‌توان تا حدودی هرآنچه را در جامعه امروز ما مشکل‌ساز است مرتفع کرد؛ مسائلی همچون نابرابری، بیکاری، عدم دسترسی بخش‌های عمده‌ای از جهان به الکتریسیته یا آب تمیز یا بهداشت عمومی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.