قطعهای از مقدمه نائومی کلاین بر کتاب «همهچیز تغییر میکند»
سرمایهداری علیه آبوهوا
ترجمه: خسرو آقایی
سال گذشته کتاب آخر نائومی کلاین درباره تغییرات آبوهوایی منتشر شد که در آن، او تغییرات آبوهوایی را در بستر عامتری بررسی میکند و گرهگاههای ساختاری حل معضلات اقلیمی را نشان میدهد، ازجمله منافع پررنگ شرکتهای چندملیتی که مانع عمدهای در راه تغییر است. کلاین جذاب و روان مینویسد، با مثالهای فراوان و نثری که خواننده را با خود همراه میکند؛ اما همه اینها برای نشاندادن اینکه مبارزه با سرمایهداری مبارزه در راه محیط زیست است. او کتاب خود را با این نکته شروع میکند که وظیفه مردم اعلام بحران محیطزیست است.
بسیاری از پیشبینیها درباره تغییرات آبوهوایی چنین فرض میگیرند که تغییرات آتی - انتشار گازهای گلخانهای، افزایش درجه حرارت و تأثیراتی نظیر بالاآمدن سطح دریاها - بهتدریج رخ میدهد. یعنی اینکه میزان مشخصی از آلایندهها به میزان مشخصی افزایش درجه حرارت، منجر خواهد شد که خود به میزان مشخصی بالاآمدن تدریجی آرام سطح دریا منجر میشود. اما گزارشهای زمینشناختی مواردی را نشان میدهد که یک تغییر نسبتا کوچک در یک عنصر آبوهوایی به تغییرات ناگهانی در کلیت سیستم انجامیده است. به عبارت دیگر، فراتررفتن درجه حرارت کره زمین از یک آستانه مشخص میتواند آغازگر تغییرات ناگهانی و پرشیب، پیشبینیناپذیر و بالقوه بازگشتناپذیر باشد، با تأثیراتی وسیعا مختلکننده در مقیاسی عظیم. در آن نقطه، حتی اگر دیگر دیاکسیدکربن بیشتری هم به جو زمین اضافه نکنیم، دیگر فرایندهایی به راه افتاده است که بالقوه توقفناپذیرند. میتوان این را ترمزبریدگی و ازکارافتادگی دسته فرمان آبوهوایی دانست، زمانی که مسئله و پیامدهای آن دیگر در مهار ما نیست. گزارش انجمن آمریکایی پیشرفت دانش، بزرگترین جامعه علمی عام جهان، 2014 این بوی آلایندههای جوی رو دوست دارم. سارا پیلین، 2011 از سیستم ارتباط داخلی هواپیما صدایی به گوش رسید: «از مسافرین پرواز 3935 از مبدأ واشنگتن دی.سی به چارلستون جنوب کالیفرنیا خواهش میکنیم بار همراه خود را برداشته و از هواپیما پیاده شوند». مسافرین از پلهها پایین آمدند و در صحن آسفالته فرودگاه جمع شدند. آنجا بود که چیزی نامعمول به چشمشان آمد: چرخهای جت خطوط هواپیمایی ایالات متحده چنان در آسفالت سیاهرنگ فرو رفته بود که انگار در سیمان خیس. عمق فرورفتگی چرخها آنقدر زیاد بود که خودرویی که برای یدککشکردن هواپیما آمد، نتوانست بلندش کند. امیدوار بودند که با حذف وزن 35 مسافر، هواپیما به قدر کافی سبک شود، اما نشد. یکی از مسافرین در حساب کاربریاش عکسی پست کرد با این زیرعنوان: «چرا پروازم لغو شد؟ چون واشنگتن آنقدر داغ است که هواپیمایمان در آسفالت فرورفت». نهایتا یک یدککش بزرگتر و قویتر آوردند و اینبار نتیجه داد؛ بالاخره هواپیما از جایش کنده شد، با سه ساعت تأخیر. یک سخنگوی خطوط هواپیمایی، «درجه حرارت بسیار نامعمول» را مقصر این واقعه عنوان کرد. واقعا هم دمای هوا در تابستان 2012 به طرز نامعمولی داغ بود. (و سال قبل از آن هم و سال بعدش هم). اینکه چرا چنین اتفاقی رخ داده نیز چیز اسرارآمیزی نیست: مصرف مسرفانه سوختهای فسیلی که یو.اس ایرویز، با وجود دردسرهای ناشی از ذوبشدن آسفالت، گریزی از آن نداشت. طنز ماجرا، یعنی این واقعیت که مصرف سوختهای فسیلی آنچنان تغییر ریشهای در آبوهوا به وجود آورده که از توان ما برای مصرف سوختهای فسیلی کاسته است، مانع از این نشد که مسافرین پرواز 3935 مجددا سوار شده و به سفرشان ادامه دهند. در اکثر پوششهای خبری این واقعه نیز از تغییرات آبوهوایی صحبتی به میان نیامد. در مقامی نیستم که درباره این مسافرین قضاوت کنم. همه ما که زندگیهایی پرمصرف داریم، هرجا هم که باشیم مَجازا مسافرین پرواز 3935 هستیم. فرهنگ ما در تمامیت خود، در مواجهه با بحرانی که بقایمان را بهعنوان یک گونه جانوری تهدید میکند، همچنان تداومبخش همان کارهایی است که مسبب بحران بودهاند، منتها با عرقریزی بیشتر. درست مثل این شرکت هواپیمایی که برای ازجاکندن هواپیما به یدککشی قویتر متوسل شد، اقتصاد جهانی نیز با جایگزینکردن منابع متعارف سوختهای فسیلی با نسخههایی آلودهتر و خطرناکتر (قیرماسههای آلبرتا، نفت حاصل از حفاری در آبهای عمیق، گاز حاصل از شکافدهی هیدرولیک، زغالسنگ حاصل از کوهستانهای تخریبشده و...) داو این قمار را بالاتر میبرد. دراینبین، فجایع طبیعی ناشی از این اوضاع، تصاویر پرکنایه جدیدی ارائه میکنند از نوعی آبوهوا که روزبهروز برای همان صنایعی که مسبب گرمشدن آبوهوا بودهاند، نامساعدتر میشود. مثل سیلهای تاریخی کالگاری در سال 2013 که دفاتر اصلی شرکتهای نفتی مشغول به حفاری در ماسههای آلبرتا را از کار انداختند و کارکنانشان را روانه خانههاشان کردند و در همان حال، قطاری حامل محصولات نفتی قابلاشتعال در آستانه سقوط از روی پلی درحال فروریختن بود. یا خشکسالیای که یک سال پیش از آن به رودخانه میسیسیپی زد و سطح آب را چنان پایین آورد که قایقهای حاوی نفت و زغالسنگ چندین روز قادر به جابهجایی نبودند و منتظر ماندند تا ارتش مهندسین ایالات متحده مجرایی را لایروبی کنند (آنها مجبور بودند از همان منابع مالی استفاده کنند که به بازسازی آبراه تخریبشده در سیل تاریخی سال گذشته تخصیص داده شده بود). یا نیروگاههای زغالسنگی در بخشهای دیگر کشور که موقتا از کار افتادند چون آبراهههایی که برای خنککردن ماشینآلاتشان استفاده میکردند یا زیاده از حد داغ یا زیاده از حد کمآب شده بودند (و در برخی موارد هردو). زیستن با این اختلالشناختی، لازمه زندهبودن در این برهه تکاندهنده تاریخ است، یعنی زمانی که این بحران که سخت کوشیدهایم نادیدهاش بگیریم مزد زحمتمان را با سیلی میدهد - و بااینحال، ما با همان چیزی که از آغاز مسبب بحران بوده ریسک مضاعف میکنیم. سالهای زیادی تغییرات آبوهوایی را انکار میکردم، آنقدر که نمیتوانم بگویم چه مدت. مطمئنا میدانستم تغییراتی در حال وقوع است. من مثل دونالد ترامپ و طرفداران تیپارتی نبودم که بگویم ادامه وجود زمستان ثابت میکند قضیه تغییرات آبوهوایی همهاش سرِ کاری است. اما گیجومنگ بودم و از جزئیات چیزی نمیدانستم، فقط اغلب به خبرها نگاهی میانداختم، بهخصوص خبرهایی که واقعا ترسناک بودند. به خودم میگفتم علم زیاده از حد پیچیده است و فعالان محیطزیست دارند روی این مسئله کار میکنند. و همچنان جوری رفتار میکردم که انگار این کارت پرزرقوبرق داخل کیفپولم که از عضویتم در جمع مشتریان «ممتاز» همیشگی خطوط هواپیمایی خبر میداد، هیچ عیبی ندارد. خیلی از ما به همین نحو تغییرات آبوهوایی را انکار میکنیم. برای یک آن چشممان را به روی مسئله باز میکنیم و بعد رو برمیگردانیم. یا نگاه میکنیم اما بعد، از آن جوک میسازیم («نشانهای دیگر از وقوع آخرالزمان!») که این هم یک جور روبرگرداندن است. یا نگاه میکنیم اما برای خودمان داستانهایی تعریف میکنیم که آسودهخاطرمان کند، داستانهایی از این دست که انسانها باهوشاند و به یک معجزه فناورانه دست خواهند یافت که کربن را از آسمانها بیرون میکشد یا به نحوی جادویی از درجه حرارت خورشید میکاهد. در مدتی که مشغول تحقیق برای کتاب حاضر بودم برایم معلوم شد این هم یکجور روگردانی از موضوع است. یا نگاه میکنیم اما میکوشیم بینهایت عقلانی برخورد کنیم (دلار در مقابل دلار. اگر به جای تغییرات آبوهوایی بر توسعه اقتصادی تمرکز کنیم اثربخشتر است، چون ثروت بهترین سپر در مقابل وضعیتهای حاد آبوهوایی است) - انگار وقتی کل شهر زیر آب رفته، داشتن چند دلار بیشتر فایدهای هم به حال آدم دارد. اگر در زمره استراتژیبازها باشید، این هم راهی است برای روگردانی از بحران. یا نگاه میکنیم اما در دل میگوییم سرمان شلوغتر از آن است که بخواهیم نگران چیزی تا این اندازه دور و انتزاعی باشیم - با اینکه آب را در متروهای نیویورک دیدهایم و دیدهایم که در نئواورلئان مردم به پشتبامهاشان پناه بردند و میدانیم که هیچکس در امان نیست و آنها که آسیبپذیرترند از همه بیشتر در خطرند. این هم، با اینکه کاملا قابل درک است، راهی است برای روگردانی از بحران. یا نگاه میکنیم اما به خودمان میگوییم تنها کاری که از دستمان برمیآید تغییر زندگی شخصی خودمان است. به مراقبه بپردازیم و از بازارهای محصولات کشاورزی تولید به مصرف خرید کنیم و رانندگی را کنار بگذاریم - ولی بیخیال تغییر واقعی نظامهایی که این بحران را اجتنابناپذیر میکنند، چون در این کار «انرژی منفی» زیادی هست و هیچوقت هم به نتیجه نمیرسد. پس ابتدا به نظر میآید داریم نگاه میکنیم، چون درواقع بسیاری از این تغییرات در سبک زندگی بخشی از راهحل هستند، اما هنوز هم یک چشممان را سفت بستهایم. یا شاید نگاه میکنیم - واقعا نگاه میکنیم - اما بعد، انگار ناگزیر از فراموشکردنیم. به یاد میآوریم و باز فراموش میکنیم. تغییرات آبوهوایی چنین است؛ مشکل میتوان آن را برای مدتزمان طولانی در ذهن نگاه داشت. به دلایلی کاملا عقلانی، مشغولِ این شکل غریب روشنکن-خاموشکن نسیان زیستمحیطی میشویم. انکار میکنیم چون میترسیم راهدادن به واقعیت تاموتمام این بحران به تغییر همهچیز بینجامد. همینطور هم است. میدانیم که اگر به همین مسیر ادامه دهیم و بگذاریم آلایندههای جوی سالبهسال افزایش یابد، تغییرات آبوهوایی همهچیز دنیا را تغییر خواهد داد. شهرهای بزرگ به احتمال بسیار زیاد زیر آب میروند، تمدنهای باستانی به کام دریاها میروند و بسیار محتمل است فرزندان ما بخش زیادی از عمرشان را به فرارکردن و بهبودیافتن از توفانهای سهمگین و خشکسالیهای مفرط بگذرانند. لازم هم نیست که برای وقوع چنین آیندهای کاری انجام دهیم. فقط کافی است هیچکاری انجام ندهیم. همین کاری را که الان مشغولش هستیم ادامه دهیم، چه امیدبستن به یک چاره تکنولوژیک باشد، چه پرداختن به باغچههای خانه خودمان و چه اینکه به خود بگوییم سرمان شلوغتر از آن است که فکری به حال این موضوع بکنیم. فقط کافی است جوری واکنش نشان ندهیم که گویا با بحرانی تمامعیار سروکار داریم. فقط کافی است انکار کنیم درواقع تا چه اندازه وحشتزدهایم. و بعد، ذرهذره، به همانجایی میرسیم که ترسش را داشتیم، به همان چیزی که از آن رو میگرداندیم. تلاش بیشتری لازم نیست. برای پیشگیری از این آینده تیرهوتار، یا دستکم کاستن از وخامت آن، راههایی هست. اما گیر کار این است که این راهها مستلزم آنند که همهچیز تغییر کند. برای ما پرمصرفها، مستلزم اینکه چگونه زندگیکردنمان، چگونگی کارکرد اقتصادهایمان و حتی آنچه درباره جایگاهمان روی زمین میگوییم، همه تغییر کند. خبر خوب اینکه بسیاری از این تغییرات به هیچ فاجعهای نمیانجامند. بسیاریشان یکسر هیجانانگیزند. ولی من تا مدتها متوجه این قضیه نشدم. دقیقا لحظهای را که از روگرداندن از واقعیت تغییرات آبوهوایی دست برداشتم به یاد دارم، یا دستکم نخستینباری که اجازه دادم نگاهم مدتی متمرکز بر آن شود. در ژنو بود، آوریل 2009، در ملاقاتی با سفیر بولیوی در سازمان تجارت جهانی، که آن موقع خانمی بود به نام آنجلیکا ناوارو یانوس که کمسنوسالیاش به چشم میزد. از آنجا که بولیوی کشور فقیری بود و بودجه بینالمللی اندکی داشت، ناوارو یانوس بهتازگی علاوه بر مسئولیتهای تجاریاش، امور مربوط به تغییرات آبوهوایی را هم بر عهده گرفته بود. وقت ناهار در یک رستوران چینی خلوت (و با استفاده از چوبهای غذاخوری برای رسم نموداری از خط سیر آلایندگی جوی جهانی) برایم توضیح داد که به نظرش تغییرات آبوهوایی برای مردم کشورش هم یک تهدید وحشتناک است و هم یک فرصت. به دلایل واضح تهدید است: بولیوی برای مصارف خوراکی و آبیاری، فوقالعاده به یخچالهای طبیعی وابسته است، حال آنکه کوههای برفپوشیده مشرف بر پایتخت این کشور با سرعتی نگرانکننده در حال خاکستریشدن و قهوهایشدناند. فرصت اما، به قول ناوارو یانوس، این بود که چون کشورهایی نظیر کشور متبوع وی کاری در راه تشدید آلایندگیها نکردهاند میتوانند خود را «بدهکاران تغییرات آبوهوایی» اعلام کرده و از کشورهایی که بیشترین سهم را در انتشار آلایندهها دارند برای پرداخت هزینه سنگین چیرهشدن بر فجایع مرتبط و نیز کمک به آنها برای ایجاد مسیری برای انرژی پاک، پول و پشتیبانی فناورانه طلب کنند. او در کنفرانس سازمان ملل متحد درباره تغییرات آبوهوایی سخنرانیای ایراد و دعوی خود برای این نوع انتقال ثروت را مطرح کرده بود. نسخهای از آن را هم به من داد. نوشته بود: «میلیونها نفر در جزایر کوچک، کشورهای کمتر توسعهیافته، کشورهای مجزا از دریا و همچنین جماعتهای آسیبپذیر در برزیل، هند و چین و بسیاری دیگر از نقاط جهان، از تأثیرات مسئلهای که سهمی در بهوجودآوردنش نداشتهاند رنج میبرند... . اگر بر آنیم انتشار آلایندههای جوی را در دهه آتی مهار کنیم، نیازمند یک بسیج عظیم بیسابقهایم. به یک برنامه مارشال برای کره زمین نیاز داریم. این برنامه باید در مقیاسی بینظیر به بسیج منابع مالی و فناوری بپردازد. این برنامه میبایست برای کاستن از آلایندهها و ارتقای کیفیت زندگی مردم، فناوری را در هر کشوری مستقر کند. فقط یک دهه فرصت داریم». البته یک برنامه مارشال برای کره زمین بسیار پرهزینه خواهد بود - چندصدمیلیارد دلار و شاید چندصد تریلیون دلار (ناوارو یانوس تمایلی نداشت که رقمی ذکر کند). و اینطور به نظر میرسد که صرف هزینه آن برای اجرائینشدنش بس باشد - هرچه باشد سال 2009 بود و بحران مالی جهانی در اوج. اما منطق ظالمانه ریاضت اقتصادی - اینکه صورتحسابهای بانکداران را به واسطه بیکارسازیهای بخش دولتی، بستن مدارس و از این قبیل بپردازند - هنوز بدل به هنجار نشده بود. بنابراین، بحران به عوض آنکه ایدههای ناوارو یانوس را ناموجهتر به نظر آورد، تأثیری معکوس داشت. ما همه نشستیم و دیدیم چطور وقتی خواص کشور تصمیم به اعلام بحران گرفتند، در یک آن تریلیونها دلار در قالب یک طرح مارشال جابهجا شد. بهمان گفتند اگر بگذاریم بانکها از کار بیفتند، باقی اقتصاد نیز فرو میپاشد. مسئله بر سر بقای جمعی بود بنابراین به هر نحو ممکن پول باید جور میشد. در این روند، برخی بخشهای نسبتا بزرگ در بطن سیستم اقتصادی ما افشا شدند (باز پول لازم داری؟ چاپ کن! ). چند سال پیش از آن هم دولت پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر رویکرد مشابهی را در قبال داراییهای عمومی اتخاذ کرد. در بسیاری از کشورهای غربی، وقتی صحبت بر سر بناکردن دولت امنیتی/نظارتی در داخل و راهانداختن جنگ در خارج است، ظاهرا هیچ مشکلی به لحاظ بودجه وجود ندارد. رهبران ما هیچوقت با تغییرات آبوهوایی بهعنوان یک بحران برخورد نکردند، هرچند که خطر آن در نابودی زندگیهای ما بسیار عظیمتر است از بانکهای ورشکسته یا ساختمانهای فروپاشیده. میزان کاهشی که دانشمندان برای کاهش شدید خطر فاجعه انتشار گازهای گلخانهای ضروری دانستهاند، صرفا پیشنهاداتی مؤدبانه و اقداماتی تلقی میشوند که میتوان تا زمان نامعلومی به تأخیرشان انداخت. واضح است که اعلام یک پدیده بهعنوان یک بحران، درعینحال که به واقعیتهای بیچونوچرا مربوط میشود، تجلی قدرت و اولویتهای آن است. اما لازم نیست ما در این میان تماشاگر باشیم: سیاستمداران تنها کسانی نیستند که قدرت اعلام بحران را دارند. جنبشهای تودهای و مردم عادی هم میتواند اعلام یک بحران کنند. بردگی از نظر خواص انگلیسی و آمریکایی بحران به حساب نمیآمد مگر زمانی که جنبش لغو بردگی آن را به بحرانی بدل کرد. تبعیض نژادی با جنبش حقوق مدنی بود که بحران شد. تبعیض جنسیتی با فمینیسم بود که بحران شد. آپارتاید با جنبش ضدآپارتاید به یک بحران بدل شد. به همین منوال، اگر شماری از ما دست برداریم از روگردانی و نادیدهانگاشتن موضوع و به این نظر برسیم که تغییرات آبوهوایی یک بحران و سزاوار آن است که پاسخی در حد و اندازههای برنامه مارشال به آن داده شود، در آن صورت به بحران بدل میشود و طبقه سیاسی مجبور است به آن واکنش نشان دهد، هم با تأمین منابع و هم با تغییر قوانین بازار آزاد. چنانکه ثابت شده وقتی منافع خواص به مخاطره بیفتد این قوانین خیلی هم انعطافپذیرند. گهگاه وقتی وقوع یک بحران تغییرات آبوهوایی را در مرکز توجهاتمان قرار میدهد، لمحهای از این امکان بالقوه را میبینیم. نخستوزیر انگلستان، دیوید کامرون - که آقای ریاضت اقتصادی نیز است - وقتی بخشهای بزرگی از کشور در نتیجه سیل تاریخی فوریه 2014 زیر آب رفته بود و مردم خشمگین بودند که دولت وی کمکی به بهبود اوضاع نمیکند، چنین اعلام کرد: «در این اقدامات امدادی پول مسئله نیست. هرچقدر پول لازم باشد صرف خواهد شد». پس از شنیدن توصیف ناوارو یانوس از دورنمای بولیوی کمکم متوجه شدم که تغییرات آبوهوایی - اگر مثل این قبیل سیلها ضرورت فوری و فوتی سیاره ما به حساب آید - میتواند نیرویی محرک برای بشریت باشد و نهفقط ما را از وضعیتهای مفرط آبوهوایی در امان نگاه دارد بلکه جوامعی را نیز در پی داشته باشد که از همه لحاظ ایمنتر و عادلانهتر باشند. منابع لازم برای جابهجایی سریع از سوختهای فسیلی و آمادگی برای آبوهواهای شدید آینده میتواند با فراهمآوردن خدماتی که هماکنون کمبودشان بهشدت محسوس است (از آب پاکیزه گرفته تا برق) بخشهای بزرگی از بشریت را از دل فقر بیرون بکشاند. این تصور از آینده، فراتر است از بقای محض و تابآوردن تغییرات آبوهوایی، فراتر است از «ممانعت» از آن و «سازگارشدن» با آن به زبان عبوسانه و تیرهوتار سخنرانیهای سازمان ملل متحد. این بینشی است که به موجب آن، ما جمعا از بحران بهره میگیریم برای جهش به جایی که صراحتا از جای کنونیمان بهتر است. پس از گفتوگو با ناوارو یانوس دیدم دیگر ترسی ندارم خودم را غرق واقعیتهای علمی مربوط به تهدید آبوهوایی کنم. دیگر از مقالات و تحقیقات علمی پرهیز نمیکردم و هرچه دستم میرسید میخواندم. در ضمن دیگر این مسئله را محول نکردم به فعالان محیطزیست، دیگر به خودم نگفتم این مسئله کسان دیگری است، کار کسان دیگری است. و با گفتوگو با افرادی در جنبش روبهرشد عدالت آبوهوایی کمکم انواع راههای تبدیل تغییرات آبوهوایی به نیرویی کاتالیزور برای تغییرات مثبت بر من آشکار شد؛ اینکه چطور تغییرات آبوهوایی میتواند بهترین استدلال تاکنون موجود جریانات مترقی برای مطالبه بازسازی و بازنگری در اقتصادهای محلی باشد؛ برای مطالبه دموکراسیهایمان و بیرونکشیدن آن از نفوذ ویرانگر شرکتها؛ برای سدکردن راه معاملات جدید و مضر تجارت آزاد و بازنویسی قدیمیترهایشان؛ برای سرمایهگذاری در زیرساختهای عمومی که نیازمند منابعاند، نظیر حملونقل جمعی و مسکن ارزان؛ برای بازپسگرفتن مالکیت خدمات اساسی نظیر انرژی و آب؛ برای بازسازی سیستم بیمار کشاورزیمان و تبدیل آن به چیزی سالمتر؛ برای گشودن مرزها به روی مهاجرانی که آوارگیشان در ارتباط است با تأثیرات آبوهوایی؛ برای اینکه بالاخره به حق مالکیت بر زمینهای بومی احترام بگذاریم - همه اینها میتواند به پایانیافتن سطوح عجیب و غریب نابرابری در کشورها و در میان کشورها کمک کند. و دارم نشانههایی میبینم - ائتلافهای جدید و استدلالهای تازه - که نشان میدهد اگر این ارتباطهای گوناگون در سطح وسیعتری فهمیده شوند، اضطرار بحران آبوهوایی میتواند شالودهای را برای یک جنبش تودهای قدرتمند شکل دهد، جنبشی که همه این مسائل به ظاهر جدا از هم را در روایتی منسجم سرهم کند، روایتی که به ما بگوید چگونه میتوان بشریت را از لطمات یک نظام اقتصادی که به طرزی وحشیانه ناعادلانه است و نیز یک نظام آبوهوایی ناپایدار محافظت کرد. این کتاب را نوشتم چون به این نتیجه رسیدم که اقدامات مرتبط با تغییرات آبوهوایی میتواند درست همین کاتالیزور نادر را فراهم آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.