جواد اطاعت:
حزب تنها در جامعه مدنی و حاکمیت فرایندهای دموکراتیک رشد میکند
جماران: جواد اطاعت، از فعالان سیاسی، به آسیبشناسی احزاب و روند شکلگیری و فعالیت آنها در ایران پرداخته است که اهم سخنان او در ذیل میآید: قبل از انقلاب به لحاظ حقوقی نظام پارلمانی حاکم بود و قاعدتا دولت و کابینه باید توسط مجلس انتخاب میشدند؛ اما به دلیل گفتمان اقتدارگرای حاکم عملا اینگونه نبود. احزاب تنها در دورههایگذار به خاطره سقوط اتوریته حاکم فعال میشدند و ایفای نقش میکردند؛ برای مثال در شهریور 1320 با سقوط رضاشاه و بهخاطر خلأ قدرتی که ایجاد شده بود تا کودتای مرداد 32 فعال شدند؛ اما این به دلیل وجود فرآیندهای دموکراتیک نبود؛ بلکه به خاطر سقوط اتوریته حاکم بود که این امکان بهطور مکانیکی فراهم شده بود. چه در صدر مشروطه و چه در دهه 20 شمسی و چه در اوان انقلاب اسلامی که با فعالیت گسترده احزاب مواجه بودیم، هیچکدام محصول دموکراسی نبودند. فعالیت حزب توده هم محصول فرایند دموکراتیک نظام سیاسی حاکم نبود و در چارچوب نظامی با رویکردهای دموکراتیک فعالیت نمیکرد؛ بلکه حاصل فروپاشی اقتدار نظام حاکم بود. مضافا اینکه حزب توده به دلیل وابستگی به حزب حاکم شوروی استقلال عمل داخلی چندانی هم نداشت. سازوکارهای حزبی را رعایت میکرد؛ اما بسترهای اجتماعی و بسترهای سیاسی و حقوقی برای این حزب فراهم نبود. فعالیت آن هم در بهمن 1327 در جریان ترور شاه غیرقانونی اعلام شد و نهایتا بعد از کودتای 28 مرداد فعالیت این حزب متوقف شد. در انقلاب اسلامی هم بعد از فروپاشی نظام پهلوی، افکار و احزاب مختلف با ایدئولوژیهای متفاوت و متعارض سر برآوردند. تعدد احزاب حتی با فعالیت و رقابت بالا در آن مقطع هم ناشی از فضای دموکراتیک نبود. آن فعالیتها و آن تعدد احزاب هم غیرطبیعی بود. علاوه بر آن بسترهای اجتماعی نیز که متأثر از انقلاب بود، به دلیل بسیج گسترده اجتماعی در نظامهای تودهوار، حزب به معنی واقعی نمیتواند شکل بگیرد. اگرچه انتخابات آزاد و رقابت هم وجود داشته، ناشی از جامعه تودهوار (Mass Society) است. این فضا در جنبشهای اجتماعی تودهای و حرکتهای انقلابی همیشه ایجاد میشود. در فضای سرکوب قبل از انقلاب جامعه اصطلاحا اتمیزه میشود و اتمیزاسیون اجتماعی زمینه و بستری برای رهبران انقلابی است که با استفاده از آن به بسیج تودهای (Mass mobilization) مبادرت ورزند. حزب جمهوری اسلامی هم متأثر از جامعه تودهای، بسیج تودهای و متأثر از مقبولیت عام و عمومي رهبری انقلاب بود. در چنین شرایطی حزب به معنای واقعی شکل نمیگیرد. یکی از دلایلی هم که حزب جمهوری نتوانست تداوم حیات بدهد، فقدان یک حزب رقیب جدی در مقابل آن بود. نبود رقیب باعث شده بود فراکسیونهای موجود در داخل حزب با یکدیگر منازعه مستمری داشته باشند. حزب به معنای واقعی یعنی رقابت و تکثر. حزب جمهوری اسلامی حزبی بود که تمام ارکان کشور را در اختیار داشت و اصولا در آن شرایط اجتماعی سایر احزاب جایگاهی نداشتند. سیطره و گستره حزب حاکم بهگونهای سنگین بود که سایرین نمیتوانستند موجودیتی پیدا کنند. در مجلس اول، اقلیتی متفاوت فکر میکردند، آن اقلیت نه تنها تکریم نمیشدند که در مواردی توسط دیگر همکاران خود تنبیه هم میشدند. البته تعدد و تکثر احزاب دو مقوله جداست. ممکن است در کشوری تعداد زیادی حزب هم وجود داشته باشد؛ اما تعدد احزاب لزوما به معنای تکثر احزاب نیست. پلورالیسم سیاسی با تعدد احزاب متفاوت است. هزینه احزاب در مقابل منافع آن زیاد است. اصل بر این است که اقدامات انسانها مبتنی بر کنشهای معطوف به ارزش و فایده است. زمانی که هزینهها بر فواید آن بیشتر باشد، طبیعی است که انسانها از ورود به چنین اقدامی پرهیز داشته باشند. در ثانی الیگارشی آهنین حزبی به قول میشلز در برخی از ساختارهای حزبی مانع از فعالیت آزادانه میشود و افراد فکر میکنند که خارج از محدودیتهای حزبی بهتر میتوانند ایفای نقش کنند. در درون احزاب هم باید اصل رقابت در فرایندهای دموکراتیک رعایت شود و افراد حزبی بتوانند با نشاندادن توانمندیها و لیاقت خویش در درون حزب خود پیشرفت کنند؛ اما در درون احزاب هم این قاعده به سختی رعایت میشود. علاوه بر اینها حزب یک مقوله وارداتی در کشور ماست و بیگانهستیزی بر مقوله فعالیت حزبی هم تأثیر داشته است. برخی از مشکلات به فرهنگ سیاسی تودهها و نخبگان سیاسی برمیگردد. فرهنگ نخبگان سیاسی یکی از مهمترین دلایل عدم شکلگیری حزب در ایران است. برخی به تفسیرهای مضیق از قوانین و برخی به عدم حمایتهای قانونی از نظام حزبی برمیگردد. جامعه تودهوار هم دلیل دیگری است که به آن اشاره کردیم. حزب تنها در جامعه مدنی و حاکمیت فرایندهای دموکراتیک رشدونمو کرده، بالنده شده و به ثمر مینشیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.