صلح، فرصتی دستنیافتنی
نوید رسولی
صلح، مفروضه اصلی بهوجودآمدن رشته روابط بینالملل بوده است. از زمان تأسیس کرسی روابط بینالملل، قضیه صلح و کنترل جنگ یکی از دلایل اصلی بحث و مجادلات نظری و عملی در جهان بوده است. تاکنون تئوریهای زیادی در جهت ایجاد صلح و برقراری امنیت جهانی در عرصه مطالعاتی روابط بینالملل به وجود آمده است و در زمینههای عملی نیز سازمانهای زیادی- ملی و بینالمللی- برای بسط صلح در عرصه جهانی تأسیس و فعالیت میکنند. عصر حاضر، آغازگر جنگها، درگیریها، خشونتها و افراطیگریهایی بوده و مصیبتهای بیپایانی را در عرصه بینالملل موجب شده است. در این دوره، دستیابی به صلح در بخشهایی از دنیا، بیش از همیشه به یک توهم تبدیل شده است. «از آنجا که جنگها در اذهان مردم شکل میگیرد، در اذهان مردم است که باید دفاع از صلح را ساخت»؛ این جمله که 70 سال پیش توسط کشورهای بنیانگذار عضو یونسکو در جریان خرابیهای جنگ جهانی دوم نوشته شد، امروز مصداق دارد. (پیام ایرینا بوکووا، مدیرکل یونسکو، به مناسبت روز جهانی صلح، 21 سپتامبر 2014) «صلح» یک آرمان جهانی تلقی میشود و بیشک در پرتو همزیستی مسالمتآمیز بشریت به ارمغان خواهد آمد. امروز، لازمه ایجاد صلح، درک واقعیتهای جدید جنگ و نیز روشی است که از طریق آن، جان انسانها و هویتهای آنها در نقاط مختلف جهان در جریان خشونتی که به قلب ارزشهای فرهنگی و مذهبی مردم حملهور میشود، مورد تعرض قرار میگیرد. صلح، آرمان متعالی جامعه بشری و رسالت ادیان الهی است که بشر آن را در مقاطع مختلف تاریخ حیات خود به صورتهای گوناگون از جمله گفتوگوهای بیندینی پیگیری کرده است. دین مبین اسلام که خود منادی صلح در جهان است، در آموزههای خود بهخوبی اهمیت این اصل را مشخص میکند. بسیاری از اندیشمندان و متفکرانِ حاضر، «اصل گفتوگو» را ضروریترین ابزار برای مقابله با خشونت و افراطیگری دانسته و امیدوارند در تداوم گفتوگوهای مثبت و سازنده دینی به عالیترین و بهترین هماندیشی و همکاری در عرصه بینالملل دست یابند. همچنین، نیل به جهانی عاری از خشونت و افراطگرایی، علاوه بر تلاش دولتها بهطور معمول، نیازمند فعالیت سازمانهایی است که خود را وقف تحقق صلح، امنیت، عدالت و سایر ارزشها و آرمانهای والای انسانی کنند نظیر سازمان تبلیغات اسلامی... . اسلام و صلح تاریخ زندگی بشر؛ از بدو خلقت گرفته تا به امروز که بشریت به دوران بهاصطلاح پستمدرنیسم گام نهاده، همواره با مسئله و مشکل جنگ دستبهگریبان بوده و هست. بشر از روزی که پا روی این کره خاکی گذاشته، تا امروز که شریعت خود را در بالاترین مرحله مدنیت احساس میکند، هیچوقت از جنگ و خونریزی، قتل و کشتار فارغ نبوده است. واژه «صلح» در لغت به معنی همزیستی مسالمتآمیز، سازش عادلانه و ازبینبردن نفرت و دشمنی میان مردم است و کلمات صلاح و صالح از همین واژه ریشه گرفتهاند که بهترتیب به معنی مطابق با عدل و انصاف، شایسته و بهدور از هرگونه فساد هستند. صلح از قدیمیترین آرمانهای بشری است و به دلیل اینکه بیشتر از هر ارزش دیگری در معرض تهدید و مخاطره بوده است، همواره انسانها؛ چه از نظر تئوریکی و چه بهلحاظ راهحلهای عملی مقطعی در تلاش چارهجویی برای رسیدن به آن بودهاند. دکتر بیگدلی در کتاب «حقوق جنگ» خود به نقل از یکی از حقوقدانان نوشته است: «از 3400 سال تاریخ شناختهشده برای بشر، تنها 250 سال بشریت در صلح عمومی بسر برده است». (بیگدلی؛ 57، 1380) تاریخ سیاسی جهان شاهد عهدنامهها و قراردادهای دو یا چندجانبه بین دولتهاست که نمایانگر گوشهای از فعالیتهای بشری در راه برقراری صلح و همزیستی است. در حقیقت تلاش برای صلح همواره به موازات اقدام برای تجاوز و جنگافروزی در روابط بین ملتها ادامه داشته است. صلح و دوستی و همدلی بین افراد جامعه و پرهیز از تفرقه و دشمنی، خواسته اسلام بوده و مایه وحدت جامعه است. صلح و دوستی با دیگران یکی از راههای اصلی انس و صمیمیت است و باعث مأنوسشدن انسان با دیگران و بیرونآمدن از تنهایی شده و همچنین به زندگی انسان نشاط و شادی میبخشد؛ صلح و دوستی در اسلام یک مسئله ریشهداری است که ارتباطی ناگسستنی با طبیعت اسلام دارد و بهطورکلی روح و محتوای فرهنگ دینی ما برپایه «ارتباط»، «صمیمیت»، «تعاون»، «همدردی» و «عاطفه» استوار است و جلوههای این فرهنگ بالنده نیز در دستورالعملهای اخلاقی اسلام دیده میشود؛ اسلام بهطور آشکار و صریح مسلمانان را به پذیرش صلح و دوستی دعوت کرده و به آنان افزایش ارتباط و صمیمیت را توصیه میکند؛ خداوند صلح را بر جنگ ارج نهاده و قبل از آنکه مسلمانان را به جنگ با دشمنان فرابخواند، آنها را به صلح و دوستی، فراخوانده است؛ اسلام مسلمانان را برادران دینی هم میداند و افراد غیرمسلمان را بهعنوان همنوع مسلمین دانسته و صلح را تنها مخصوص مسلمانان نمیداند بلکه در مورد غیرمسلمانانی که هیچ ظلمی به مؤمنین نکرده و در عهد خود پایبند هستند نیز جایز میداند. به عبارت دیگر، اساس روابط مسلمانان با غیرمسلمانان بر مسالمت و رفتار نیکو میباشد. اسلام هیچگاه به پیروان خود اجازه قتل و کشتار پیروان مذاهب دیگر را نمیدهد و وجود عقاید مخالف، مجوزی برای رفتار خصمانه نیست، بلکه اسلام به پیروان خود دستور میدهد با مخالفين، رفتار مبتنیبر عدالت و قسط داشته باشند. این نظریه قائل به «کرامت انسانی» است. غیرمسلمانان از آن جهت که در انسانیت با مسلمانان شریک هستند دارای احترام میباشند، هرچند در عقیده و مذهب متفاوت هستند (قربانی، صص 374 ـ 373، 1375). به عبارت دیگر، در اسلام، صلح و همزیستی مسالمتآمیز با پیروان ادیان و مذاهب دیگر، بهعنوان «قاعده اساسی» ملاحظه شده است. بنابراین، جنگ یک حالت استثنایی بوده و آن در صورتی است که راهکارهای مسالمتآمیز به جایی نرسد. منابع: - ایرینا بوکووا، مدیرکل یونسکو، به مناسبت روز جهانی صلح (21 سپتامبر 2014)، 26 شهریور 1393، سایت سازمان یونسکو در ایران/ همشهری، 27 شهریور 1393. - ضیاییبیگدلی، محمدرضا، حقوق جنگ، انتشارات دانشگاه علامهطباطبایی، 1380 - قربانی، زینالعابدین؛ اسلام و حقوقبشر، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی، چاپ پنجم، تهران، 1375.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.