گفتوگو با ایسیدرو فرر، طراح اسپانیایی
زیاد، کم است
اونیش امینالهی . تورج صابریوند
ابر و باران، تهران را شبیه شهرهای اسپانیایی کرده. فضاهای باز و گسترده فرهنگسرای نیاوران هم حالوهوای پارکهای معروف شهرهای اسپانیایی را دارد. اما چیزی که طراح اسپانیایی را مجذوب ایران کرده بود، هیچکدام اینها نیست. «هیچ کجا من را تا این حد تحویل نگرفته بودند». این جمله آغازین سخنرانیاش در سالن اجتماعات همین فرهنگسرا بود. ایسدرو فرر طراح گرافیکی جهانی است که شاعرانگی در آثار و رفتارش موج میزند. او به دعوت انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران به مناسبت چهارمین دوره سرو نقرهای به ایران آمد. وقتی در میانه مصاحبه همسرش از هتل وارد اتاق شد، مصاحبه را قطع کرد و با مهربانی گفتوگوی کوتاهی با او کرد، بعد برگشت. فرر، برای پوسترهایش که حضوری پررنگ و همیشگی در بیینالها و نمایشگاههای پوستر جهان دارند، مجسمههای کوچکی میسازد که گاهی به تنهایی اثر کاملی هستند. بااینحال پوسترهایش سادهاند، اما مینیمالیسم را هرگز دوست نداشته و میگوید شعار «کم، زیاد است» مینیمالیستها، بازی با کلمات است، میتوان اینگونه آن را گفت: «زیاد، کم است». با تمام شاعرانگیاش، دیزاین و هنر را از هم جدا میبیند و میگوید نتیجه نهایی طراحی گرافیک، هنر نیست، بلکه برقراری ارتباط است. گفتوگو با ایسدرو فرر در فرهنگسرای نیاوران با صدای پسزمینه باران انجام شد. گفتوگو را سریع شروع کردیم:
امینالهی: همه جا خواندهایم یا نوشته شده است که بنا به دلایلی از کار نمایش وارد گرافیک شدهاید. اگر میتوانید اشاره کنید، دلیل آن چیست؟ از بچگی طراح بودم و میکشیدم. کنارههای کتابهایم طراحی میکردم و وقتی شروع به خواندن تئاتر کردم همچنان کار طراحی را ادامه میدادم. وقتی دانشجو بودم همراه با دیگر دانشجویان، نشریه شعر منتشر میکردیم که من کارهای تصویرسازی آن را انجام میدادم. بعد از آن با مجلاتی که کارهای فانتزی کمیک انجام میدادند، همکاری کردم و هیچوقت از طراحی دست برنداشتم اما تئاتر برایم بسیار شورانگیز بود. بعد از فارغالتحصیلی در شرکتی که مرتبط با تئاتر بود، کارم را شروع کردم. در تور تئاتری که در شهر بایادولید در اسپانیا برگزار میکردیم، اتومبیلمان یا بهتر بگویم (با خنده) فرغونی که با آن رفتوآمد میکردیم، تصادف کرد. حاصل آن تصادف، شکستگی پایم بود که به مدت سه ماه نتوانستم راه بروم. به همین دلیل به تصویرسازی و نقاشی پرداختم. وقتی دوباره به همان شرکت تئاتری برگشتم دیگر از درونم نمیتوانستم با کارها ارتباط برقرار کنم و بیشتر مانند یک تماشاچی با کارها برخورد میکردم. منظورم این است که دیدگاهم نسبت به تئاتر تغییر کرد و انگار از بیرون به تئاتر نگاه میکردم. در واقع وقتی نگرشم عوض شد، نوع کارم هم تغییر کرد. آنچه در درون تئاتر دیدم، وقتی خودم را از بیرون نگاه کردم، خوشم نیامد. از طرف دیگر فرزندم به دنیا آمد و نیازهای مادی هم بهوجود آمده بود. فارغالتحصیل تئاتر بودم اما در کنار آن بحث تصویرسازی هم مطرح بود و نگرشم هم عوض شده بود. متوجه شدم میتوانم کارهایی را که مرتبط با تصویرسازی هستند، ادامه دهم. روزنامهای در آن زمان قصد داشت نحوه نگارش و ساختار کارش را عوض کند پس به فردی نیاز داشت که تصویرساز روزنامه و سازنده ماکت باشد. وارد این روزنامه شدم با اینکه تابهحال ماکتکردن صفحات را انجام نداده بودم. از این کار جدید رفتهرفته خوشم آمد. در کنار آن نقاشی و تصویرسازی را به سلیقه خودم و بدون سفارش انجام میدادم. ضمن اینکه برنامهای از تلویزیون اسپانیا پخش میشد به نام «متروپلیس» که یک شب در این برنامه، مونوگرافی درباره طراحی به نام «برت» دیدم. این برنامه دریچه روشنی برایم گشود چون 25 سالم بود و تازه متوجه شدم میخواهم چه چیزی باشم. به خودم گفتم میخواهم برت باشم. وقتی او را دیدم، فهمیدم او همان -دیگری - است. روز بعد شماره تماس برت را پیدا کردم، با او تماس گرفتم تا من را به عنوان شاگرد یا کارآموز قبول کند. در نتیجه، به شهر بارسلون نقل مکان کردم. یک سال به صورت کارآموز بدون دریافت پول کار کردم. آنجا بهترین مدرسه من بود. امینالهی: پس میتوانیم بگوییم اتفاقی که همیشه از آن یاد میکنید، در نتیجه دیدن آن فرد در تلویزیون، شکستن پا و مشکلات مالی بوده است؟ دیدن برت در تلویزیون یک شانس یا تصادف بود. در فلسفه این بحث به معنای تطابق زمان است. امینالهی: ما در ایران به آن قسمت میگوییم. نه، این موضوع قسمت نبود چون ممکن است قسمت عوض شود یا تعریفشده باشد، اما آنچه من میگویم اتفاقهایی با یک مفهوم مشترک است که با هم منطبق میشوند و از نظر زمانی انطباق دارند. سرنوشت یا قسمت ممکن است از قبل نوشته شده باشد که شما در مقابل آن کاری نمیتوانید انجام دهید، اما تصادف یک پایه ریاضی ندارد که حساب و کتاب داشته باشد و به صورت آنارشیستی اتفاق میافتد. صابریوند: یکی از دلایلی که باعث شد از تئاتر به گرافیک بروید مسائل مالی بود، این موضوع به این معناست که در کشور شما اساسا گرافیک شغل پردرآمدی است؟ بله، البته در زمانهای مختلف متفاوت است. زمانی جامعه نسبت به تئاتر شناخت بالایی داشت. بحث گرافیک در سال 2000 تا 2010 خیلی رواج پیدا کرد اما با بحران اقتصادی امروز که از سال 2010 شروع شده، قسمت عظیمی از بهرهوری مالی خود را از دست داد و خیلی از گالریها و آتلیهها بسته شدند. صابریوند: پروژهها را چگونه قیمتگذاری میکنید؟ در وضعیتهای اقتصادی مختلف قیمتها فرق میکنند؟ بحث مالی در کار طراحی گرافیک از اساس در اسپانیا تغییر پیدا کرده است. تا 10 سال قبل خودم پیشفاکتور میدادم و میگفتم قیمت اینقدر است اما الان دو سال است که من قیمتی ارائه نمیکنم. الان سفارشدهنده یا مشتری است که میگوید این میزان هزینه میکنم، قبول میکنی یا نه؟ هرچند هزینههای پیشنهادی هم همیشه درحال پایینآمدن است، مفهوم زمینه کاری در طراحی گرافیک هم عوض شده و تا حدی شاید کیفیت هم پایین آمده است چون آژانسهای مختلف و دانشجویان زیادی وارد بازار کار شدهاند. حتی ممکن است برخی از این دانشجویان رایگان کار کنند چون دوست دارند فقط کار کرده باشند. درباره کیفیت هم بخشی از بحث به مشتری برمیگردد. انگار مشتریان دیگر دنبال کیفیت بالا نیستند مثلا برخی از آنها میگویند: «کیفیت خیلی برایمان مهم نیست، هزینهای که باید بپردازيم مهمتر است». همهچیز چینی شده است اما من تا به حال شانس بالایی داشتهام. در یک شهر کوچک با یک ساختار کوچک زندگی میکنم. بهتنهایی کار میکنم. کارگاهم کوچک است. بهراحتی بهرهوری کارم در اختیار خودم است و معمولا هنگام کار سود مالی آن را محاسبه میکنم اما بیشتر از آن بحث عاطفی کار برایم مهم است. کارهایی که پول خوبی بابت آن میگیرم، باعث میشود کارهای دیگری را که بُعد فرهنگی دارند و حتی رایگان هستند، با کیفیت بالایی انجام دهم. مشتریهای خوب مانند یارانه برای مشتریهای بد عمل میکنند و بهنوعی سوبسید محسوب میشوند. امینالهی: اتفاقا همین سؤال را هم میخواستیم بپرسیم. این روزها میشنویم تعدادی از طراحان گرافیک ایران بهویژه جوانترها، معمولا براساس مبلغی که از سفارشدهنده میگیرند، کار میکنند. تصور آنها این است که اگر رقم پایین باشد، دلیلی برای ارائه کار درجهیک وجود ندارد و برعکس. پس آنطور که متوجه شدم، شما به این موضوع اعتقادی ندارید. این طرز فکر کاملا اشتباه است. کیفیت و درجه کار بستگی به مسئولیت حرفهای ما دارد و ربطی به پول ندارد. این موضوع به با دل و جان کارکردن یا وقفکردن خودمان براي کار ارتباط دارد. اگر تفاوت میان استفاده مالی و کیفیت کار را نتوانید از یکدیگر تشخیص دهید، بیشترین متضرر خود طراح گرافیک است چون کارهایی که پول کمی برای آن داده میشود، آنهایی هستند که بیشتر دست شما را باز میگذارند تا با ذهنیت خودتان روی آن کار کنید. مانند یک توافق است که مشتری نمیتواند پولی را که شما میخواهید بدهد اما شما کاری را که دوست دارید، انجام میدهید. صابریوند: شرایط مناسب اقتصادی مثل سالهای 2000 تا 2010 را تصور کنیم و در آن دو فرض را در نظر بگیریم: دو پروژه از سوی مشتریان متفاوت سفارش داده میشود که یکی از آنها وضعیت مالی مناسبتری دارد و دیگری یک بنگاه کوچکتر است. آیا قیمتی که برای دو کار پیشنهاد میکنید متفاوت است؟ اساس بر این است که در ابتدا باید از کار خوشم بیاید، کار من را به وجد بیاورد و از درون من را پر کند. من پول زیادی برای زندگی نیاز ندارم. دلم میخواهد همیشه با شور و وجد زندگی کنم تا اینکه برده پول باشم. چه فایدهای برایم دارد پول زیادی داشته باشم، اما با کاری که انجام میدهم خوشبخت نباشم؟ صابریوند: عدهای، گرافیک را هنر و عدهای آن را دیزاین و یک نوع تخصص تعریف میکنند... . هنر، هنر است، دیزاین، دیزاین است. میتوان هنر را با هنر یا بدون هنر انجام داد، اما همه اینها در جایی خودش را نشان میدهد که میخواهی بدانی هدف طراحی چیست و آن را در کجا قرار میدهی و نهایت هنر چیست. هنر نهایت و پایانی ندارد. میتواند اهدافی را پوشش دهد اما خودش هدف خاصی ندارد، ولی دیزاین یک هدف خاص دارد، هدف طراحی ایجاد رابطه است. از ابزارهای هنری میتوان درون طراحی گرافیک استفاده کرد، اما نتیجه نهایی هنر نیست، بلکه برقراری ارتباط است. آنچه در واقع جای تفاوت را مشخص میکند، این است که در این میان صدا کجاست. در هنر، صدا متعلق به هنرمند است و صدا آن چیزی است که هنرمند میبیند، احساس میکند و میخواهد نشان دهد. طراحان گرافیک کانال ارتباطی هستند که میان فرستنده و گیرنده وجود دارند. صابریوند: چنین طرز تفکری این امکان را از شما میگیرد که در یک پروژه بگویید من این کار را دوست دارم یا آن کار را دوست ندارم. همینطور است. اینها جزء قوانین بازی است، اما خوبی این بازی این است که به شما اجازه میدهد «دیگران» زیادی باشید و خیلی منعطف؛ درحالیکه هنرمند همیشه خودش است و همیشه باید خودش را بازشناسی کند و به دانش خودش وفادار باشد. از این طریق ما میتوانیم با دیگران بازی کنیم، مسئولیت را هم از ما میگیرد و اجازه میدهد با دست باز بازی کنیم. امین الهی: نوع تعامل با مشتری ایسیدرو فرر 25ساله آن روزها تا امروز که وارد پنجمین دهه زندگیاش شده، چقدر تفاوت پیدا کرده است؟ میخواهم بدانم در این سالها چقدر روی عقاید طراحی خودتان پافشاری میکردید و چقدر به نظر سفارشدهنده احترام میگذاشتید؟ هرچه میگذرد خودم با خودم بیشتر صادق میشوم و فشارهایی را که روی خودم احساس میکردم رفتهرفته از میان بردهام. از طرفی تجربه به شما میآموزد که به کارتان اطمینان پیدا کنید. به این دلیل که هر سری، ابزار و منابعی که برای کارم دارم، بیشتر میشود. از سوی دیگر ترسهایم کمتر شده است؛ چون بودن در این حرفه را از طریق تعادل میان شکست و پیروزی تجربه کردهام. این شکست یا پیروزی در بیرون ما و پذیرشی که از کارمان میگیریم به وجود آمده است. وقتی اینطور برداشت کنید که پیروزی یا شکست در بیرون شما نیست بلکه درون شماست، دیدگاهتان عوض میشود و هرگونه فشاری را از شما میگیرد؛ چون باعث میشود به صورت دقیق فقط به مشتری و سفارشدهنده گوش بدهی، نه به خودت یا صدای درونت. در یک کلام میتوانم بگویم به خودت بقبولانی که باید خودت را ناپدید کنی یا به درخواست مشتری تن بدهی. امین الهی: تندادن محض؟ به صورت محض غیرممکن است و به صورت توافقی، دوجانبه و به یک گفتمان تبدیل میشود. برخی مواقع جای دیالوگ و مونولوگ را اشتباه میگیریم. دیالوگ هر دو حالت را دارد، صحبتکردن و گوشکردن. کارکرد گوشکردن، به اندازه صحبتکردن است چون بهدرستی باید گوش کنیم تا با قدرت صحبت کنیم. تجربه باعث شد متوجه شوم حرف مشتری هم مهم است و به این نتیجه رسیدم که به کارها و سفارشها هیچگاه به عنوان یک کار تحمیلی نگاه نکنم. در نهایت به این نتیجه رسیدم که صداها را گوش کنم و به صورت منعطف خودم و صدا را به یک صدای واحد برسانم. یک جمله ژاپنی میگوید: «اگر چوب خشکی باشی، جریان آب سریع تو را میبرد و برای اینکه رشد کنی، نیاز داری انعطافپذیر باشی». صابریوند: اگر مشتری بگوید نتیجه نهایی را دوست ندارد و آن را نمیخواهد، چه کار میکنید؟ گاهی برایم اتفاق افتاده است اما خب کارهای دیگر هم هست و هیچوقت زندگی در یک کار تمام نمیشود. مشتری هیچوقت با دادن پول شما را غلام حلقهبهگوش نمیکند. اگر یک طراح نیاز دارد که کارش را از بعد عاطفی و شخصی خودش گسترش دهد، آن را باید از درون خودش انجام دهد و هیچوقت آن را به سفارش تجاری که گرفته است، تحمیل نکند. صابریوند: در بسیاری از پوسترهای شما انگار مجسمهای وجود دارد. کارم همین است. انگار همیشه دارم با مجسمهسازی کار میکنم اما از اشیایی که به صورت مجسمه دیده میشوند، در خدمت مفهوم استفاده میکنم طوری که بهراحتی میتوانید فرم شیئی را از کار جدا کنید و به مفهوم اثر هم پی ببرید. صابریوند: نتیجه خیلی از طراحیهای شما شبیه به هم هستند و یک امضای شخصی در کارهایتان هست. در ایدهپردازی روش خاصی دارید که به نتیجه مشابهی میرسید؟ نتیجه هر پوستری در خدمت ارسال پیام متفاوتی است. مفهوم است که باعث میشود سراغ اشیاي متفاوت بروم چون تمامی این اشیا باید برای نشاندادن یک مفهوم واضح و بیهمتا باشند. فرم پوستر هم پیرو یک گفتوگوی گرافیکی است؛ مثلا در مورد مرکز گرافیکی هنرهای نمایشی اسپانیا، هر پوستر، مجزا بود و درعینحال که با یکدیگر مرتبط هم بودند، میتوان یک پیغام نهایی را از همه آنها گرفت. وقتی هر کدام از این پوسترها را میبینید میتوانید متوجه شوید به کدام بازه زمانی مرتبط بوده است. امین الهی: شما گفتید شیوه کارتان این است که درحالحاضر درباره مسائل مالی صحبت نمیکنید، آیا در یک سفارش، کل پروسه ساخت مجسمه و عکاسی انجام میشود و بعد به سفارشدهنده نشان میدهید؟ در برخی از پروژهها همینطور است و برای بعضی از پروژهها خیر؛ مثلا درمورد اثر فانی فار، مشتری در زمان طراحی و اجرای آن، در آتلیه من رفتوآمد داشت و کار را از نزدیک پیگیری میکرد اما درمورد مرکز هنرهای نمایشی اینطور نبود. پیشفاکتور را به آنها دادم بدون اینکه نمونه کار را به آنها نشان دهم؛ بااینحال اگر مشتری از نتیجه کار خوشش نیاید، آن را عوض میکنم. امین الهی: حتی اگر پروسه کار زمانبر باشد؟ بله، فقط پروسه نهایی را نشان میدهم. من به خالصبودن و غریزیبودن کار در گذر زمان رسیدم.
صابریوند: نوعی از سادگی در بسیاری از کارهایتان هست که شبیه مینیمالیسم است. این سادگی را که میبینید به این دلیل است که در گذر زمان چیزهای ظاهری و سطحی را از بین بردهام و حتی رنگ را هم حذف کردهام تا زیباییشناسی، بالاتر از ارزشهای ارتباطی قرار نگیرد اما از مینیمالیسم خوشم نمیآید. مینیمالیسم را از همان ابتدا قبول نداشتم و بهنظرم بیاعتبار است. مینیمالیسم با این جمله «کم زیاد است»، آغاز شد که به نظر من کم، لزوما زیاد نیست. کم میتواند خیلی کم یا حتی هیچ هم باشد؛ حتی این جمله میتواند اینطور باشد: «زیاد، کم است»؛ بهنوعی بازی با کلمات است. در واقع با ابزار ملزوم کاری کنی تا پیغام قدرتمندی ارائه دهی و تمام آنچه را که لازم نیست، کنار بگذاری. مفهوم زیباییشناسی مدام تغییر میکند اما مفهوم و عقیده طی زمان ثابت میشود. به همین دلیل باید با افکار بیشتر و زیباییشناسی کمتر کار کرد. زیباییشناسی در برهههای مختلف تغییر میکند اما فکر و اندیشه ثابت میماند چون برای رسیدن به یک ایده باید یک پروسه فکری و احساسی را طی کنید. یک تصویر زیبا بدون مفهوم فقط زیباست، فقط مقابل چشم قرار میگیرد و جلوتر از آن نمیرود، چون نیازی به تفسیر آن ندارید تا در پشت چشمانتان حک شود. به همین دلیل جنبه حافظهای ندارد. صابریوند: آیا احساس کردهاید که باید به فرهنگ کشور اسپانیا متعهد باشید و آن را در کارتان انعکاس دهید؟ من خودم بخشی از فرهنگ اسپانیا هستم و نمیتوام خودم را از آن کنار بکشم. سنت، دانش و جایی که در آن خودمان را شکل میدهیم، آن چیزی است که ذهنمان را تشکیل میدهد و باعث میشود با آنچه در ذهنمان است، کار کنیم، چون خواه ناخواه به یک مکان خاکی و هویت فرهنگی مرتبط هستیم اما مشکلی که اینترنت ایجاد کرده، این است که تمام دنیای تصاویر بههم وصل شدهاند. اینترنت با ازبینبردن جانماییهای مکانی و مفهومی باعث میشود کارهایی که از نظر ظاهری شبیه هم هستند در تمام دنیا شکل بگیرند بهغیر از ایران. صابریوند: مگر چه چیزی در گرافیک ایران دیدهاید؟ سنت کالیگرافی و خطاطی و ترکیب آن با گرافیک. این اتحاد میان تصویر و واژه را در هیچ کجای دیگر ندیده بودم. کالیگرافی ایرانی را هیچوقت ندیده بودم. صابریوند: حتی در کشورهایی که الفبای لاتین ندارند مثل ژاپن؟ در ژاپن الفبا مثل یک نوع شکل یا تصاویر است یا زبان آنها شبیه یک الفبای سمبلیک است که هریک از حروف نمیتواند علامت باشد بلکه نشان از یک عقیده است. کالیگرافی چین یا ژاپن با «ایدئوگرافی» شکل گرفته است. کالیگرافی آنها بر اساس ایده است اما در کالیگرافی ایران چون الفبا دارد، واژهها و الفبا در خدمت تصاویر هستند؛ تصاویری که درون آنها الفبا وجود دارد و این موضوع را در هیچ کجای دیگر ندیدم. امین الهی: اما آنچه را که شما از کالیگرافی ایرانی میبینید، بیشتر جنبه دکوراتیو دارد و قاعدتا از آن مفهومی دریافت نمیشود، اینطور نیست؟ درست است. من زبان شما را نمیدانم اما متوجه هستم که این حروف به دنبال پیغامی هستند. شاید مفهوم واقعی را متوجه نشوم اما به دنبال این هستم که ببینم این حس قرار است چه چیزی را بیان کند. در نمایشگاه رضا عابدینی دوست داشتم کارها را بخوانم تا ببینم چیست. بازی با ریشهها جالب و وجدآور بود و دوست داشتم ببینم خوانش آنها چیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.