|

نگاهی به اجرای نمایش «پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی»

سلول‌به‌سلول در بند یک زندان قصر

حمیدرضا صدر

تاریخچه «تجاوزات جنسی» به جنگ‌ها و نبردهای عصر باستان برمی‌گردد که در «کتاب مقدس مسیحیان» هم به آنها اشاره شده. تاریخ یونانی‌ها و رومی‌ها لبالب از تجاوز حین جنگ بوده و روایات چپاول و تجاوز سربازان مغول پس از پیروزی‌هایشان پرشمار هستند. حدود 200 هزار زن کره‌ای و چینی طی جنگ دوم جهانی مجبور به تن‌‌فروشی برابر سربازان ژاپنی شدند و نمی‌توان تاریخ افغانستان را بدون دوره‌کردن تجاوزها برشمرد... «تجاوز جنسی» سرانجام پس از آنچه در سال 1992 در یوگسلاوی چندپاره گذشت، از «غنیمت‌ جنگی» بدل شد به «جنایت جنگی». ماتئی ویسنی رومانیایی - فرانسوی نمایش «پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی» را در چنین بستری نوشته (و تاکنون پنج نمایش‌نامه او توسط تینوش نظم‌جو به فارسی ترجمه شده‌اند). دو زن در یکی از مراکز پزشکی ناتو در مرز آلمان پس از جنگ بوسنی با هم روبه‌رو می‌شوند. دورا در دل جنگ‌های یوگسلاوی چندپاره‌شده مورد تجاوز گروهی قرار گرفته و باردار شده و کیت، روان‌شناس آمریکایی، را که به‌عنوان عضو یک گروه تخصصی پزشکی راهی این منطقه جنگ‌زده شده در برابر خود می‌بیند. دورا که با سوءظن به کیت می‌نگرد، می‌خواهد از شر جنین‌ خلاص شود و کیت که میان مردگان پرسه ‌زده نمی‌تواند از تنش‌های عصبی‌اش فرار کند. نمایش‌نامه آمیخته به مفاهیم تشبیهی پرشماری است. در نگاه اول با بیانیه‌ای علیه جنگ روبه‌رو هستیم و در گام بعد با نقد کشتار و تجاوز روبه‌رو می‌شویم: اینکه تجاوز به زنان در بالکان نوعی استراتژی نظامی/ ملی بوده که به ورطه سادیسم غلتیده. درعین‌حال دو زن با بازگشت به گذشته از طریق خواندن خاطرات کیت که آمیزه‌ای از رخدادهای حقیقی و ذهنی هستند تدریجا به هم نزدیک می‌شوند و وقتی کیت خواستار نگاه‌داشتن بچه در شرف به‌دنیاآمدن می‌شود فاصله عمیق بین احساس گناه آمریکایی و تجربه بسیار تلخ اروپایی را دوره می‌کنیم و درعین‌حال کورسوی امیدی جلب نظر می‌کند. در حقیقت از دل یک رخداد هولناک تاریخ معاصر گام‌به‌گام و «سلول‌به‌سلول» به دنیای خصوصی دو زن زخم‌خورده پا می‌گذاریم و همین‌جا با نیش ویژه این اجرای «پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی» روبه‌رو می‌شویم. نمایش‌نامه در اتاق یک بیمارستان جاری است ولی پانته‌آ میرفصیحی آن را از صحنه‌های دیرآشنای تئاتر دور کرده و همراه مریم شیرافکن در بند یک زندان قصر اجرا می‌کند. تماشاگران کم‌شمار درون سلول‌ها قرار می‌گیرند و از پشت میله‌ها، برخوردها و روایات دو شخصیت در راهروی زندان را دنبال می‌کنند؛ جایی که از گوشه آن فضای محصور و مصروع، روایات تکان‌دهنده دو زن را پی می‌گیریم و نمی‌توانیم گوش و چشممان را - که معمولا بر روایات خوفناک و آزاردهنده می‌بندیم - ببندیم. اجرای اثر از یک‌سو به‌شدت وهم‌آلود است و از سوی دیگر مختصات جهان واقعی را هم ترسیم می‌کند. تغییر صحنه‌ها با تغییر سلول تماشاگران انجام می‌پذیرد و سرانجام تماشاگران و دو شخصیت در یک سلول قرار می‌گیرند- بی‌فاصله‌گذاری- تا نزدیک‌شدن دو زن مترادف شود با لزوم همدلی و یکپارچگی در قبال فجایع انسانی. وقتی دورای شکنجه‌دیده از در پشتی آخرین سلول سرانجام راهی به فضای بیرون می‌یابد و نفس عمیقی می‌کشد، ما هم مثل او نفس عمیقی می‌کشیم تا زیرکی میرفصیحی از به‌کارگیری عناصر این فضا/ زندان عیان شود و تجربه تماشای «پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی» ماندگارتر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.