تغییر در شاخصهای اجتماعی با توسعه سدسازی
محمد کوشافر. عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد
امروزه نیروگاههای برقابی یکی از منابع تولید برق بوده و بهعنوان یک روش زیستمحیطی با واژهها و برچسبهایی نظیر پایدار، بومی، پاک و تجدیدپذیر معرفی میشوند. استفاده از نیروی آب برای تولید انرژی مورد نیاز توربین مولد برق و در نتیجه کاهش استفاده از سوختهای فسیلی و بهدنبال آن کاهش آلودگیهای زیستمحیطی مرتبط با استفاده از اینگونه سوختها، از مهمترین دلایل توصیف زیستمحیطی نیروگاههای برقابی است. بیشتر نیروگاههای برقابی برای استفاده از انرژی آب، وابسته به سد هستند و در حقیقت «توسعه سدسازی» واژه نهفته در ورای «توسعه نیروگاههای برقابی بزرگ» است. در ایران نیز بخشی از برق تولیدی از نیروگاههای برقابی تأمین میشود. از دیدگاه «شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران» که بهعنوان بزرگترین کارفرمای سد و نیروگاه آبی در ایران معرفی میشود، درحالحاضر کارون 3، کارون4، گتوند، کرخه و مسجدسلیمان از جمله نیروگاههای بزرگ برقابی کشور در تولید برق هستند، اما درعینحال نیروگاههای برقابی دیگری هم در کشور وجود دارند. به علاوه بختیاری، پارسیان چمشیر، خرسان 3، رودبار لرستان و سیمره از طرحهای دردستاحداث بزرگ تولید برقابی بهشمار میروند. اما بهواقع آیا این شیوه تولید انرژی در ایران هم از مصادیق توسعه پایدار و همراه محیطزیست هست؟ و تنها مؤلفه کاهش میزان مصرف سوخت فسیلی میتواند مبنای ارزیابی و قضاوت درباره زیستمحیطیبودن نیروگاههای برقابی باشد؟ بررسی میزان انطباق نیروگاههای برقابی با ویژگیهای سرزمینی، پاسخ این پرسش را نمایان خواهد کرد. درحالحاضر آب از مهمترین ویژگیهای سرزمینی در ایران است، بحران آب به صورت آشکار در حوضههای آبخیز کشور وجود دارد و این وضعیت دیگر مؤلفههای زیستمحیطی را تحتتأثیر خود قرار داده و برخی از اکوسیستمها را از حالت پایدار خارج کرده و حتی ادامه این روند تغییر در شاخصهای اجتماعی را بهدنبال خواهد داشت که البته به اعتقاد جمعی از متخصصان، سدهای گذشته، خود از عوامل ایجاد این بحران در کشور بودهاند. در چنین شرایطی بدونتردید احداث سد جدید روی رودخانههای کشور تنشهای هیدرولوژیکی را تشدید و بحران آب کشور را وارد مراحل پیچیدهای خواهد کرد. از طرف دیگر از آنجا که توسعه نیروگاههای برقابی بزرگ با توسعه سدسازی در کشور همراه خواهد بود، بهواسطه افزایش تنشهای آبی در کشور و مشکلات زیستمحیطی حاصل از آن نظیر افزایش کانونهای جدید گردوغبار و ریزگرد، توسعه نیروگاههای برقابی بزرگ در ایران، زیستمحیطی، بومی و پایدار نیست. در کشورهای دیگر نیز ممکن است نیروگاههای برقابی براساس ویژگیهای سرزمینی مثل وفور آب، مورد توجه باشند، ولی در همان کشورها نیز مانند فرانسه و آلمان رویکرد حرکت به سمت منابع انرژی پایدارتر از نیروگاههای برقابی وجود دارد. مروری بر سیاستهای وزارت نیرو از جمله طرحهای مطالعاتی متعدد برای توسعه نیروگاههای جدید برقابی بزرگ در حوضههای ارس، شمال، کارون، دز، کرخه، قزلاوزن و زهره- هنیجان، برنامههای آن وزارتخانه را برای توسعه نیروگاههای برقابی بزرگ نشان میدهد و اگر این توسعه مبتنیبر احداث سدهای جدید باشد، نهتنها زیستمحیطی نیست بلکه در آیندهای نزدیک به خطر جدیدی برای منابع آبی و محیطزیست کشور تبدیل خواهد شد. به نظر میرسد در کشور ایران با درنظرداشتن شرایط اقلیمی و طبیعی، استفاده از انرژی خورشیدی برای تولید برق در مقایسه با نیروگاههای برقابی به واژه زیستمحیطی نزدیکتر باشد. در نتیجه، راهبردهای کشور در تولید برق با شیوههای مبتنیبر سدسازی بهخاطر شرایط آبی کشور و پیامدهای زیستمحیطی ناشی از توسعه سدسازی، باید مورد بررسی دوباره و تجدیدنظر قرار بگیرد و امید است در برنامه ششم توسعه این راهبردها مورد توجه قرار گرفته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.