|

تغییر در شاخص‏های اجتماعی با توسعه سدسازی

محمد کوشافر. عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد

امروزه نیروگاه‏های برقابی یکی از منابع تولید برق بوده و به‏عنوان یک روش زیست‏محیطی با واژه‏ها و برچسب‏هایی نظیر پایدار، بومی، پاک و تجدید‏پذیر معرفی می‏شوند. استفاده از نیروی آب برای تولید انرژی مورد نیاز توربین مولد برق و در نتیجه کاهش استفاده از سوخت‏های فسیلی و به‌دنبال آن کاهش آلودگی‏های زیست‏محیطی مرتبط با استفاده از این‌گونه سوخت‏ها، از مهم‌ترین دلایل توصیف زیست‏‏محیطی نیروگاه‏های برقابی است. بیشتر نیروگاه‏های برقابی برای استفاده از انرژی آب، وابسته به سد هستند و در حقیقت «توسعه سدسازی» واژه نهفته در ورای «توسعه نیروگاه‏های برقابی بزرگ» است. در ایران نیز بخشی از برق تولیدی از نیروگاه‏های برقابی تأمین می‏شود. از دیدگاه «شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران» که به‏عنوان بزرگ‌ترین کارفرمای سد و نیروگاه آبی در ایران معرفی می‏شود، درحال‌حاضر کارون 3، کارون4، گتوند، کرخه و مسجدسلیمان از جمله نیروگاه‏های بزرگ برقابی کشور در تولید برق هستند، اما درعین‌حال نیروگاه‏های برقابی دیگری هم در کشور وجود دارند. به علاوه بختیاری، پارسیان چم‏شیر، خرسان 3، رودبار لرستان و سیمره از طرح‏های دردست‌احداث بزرگ تولید برقابی به‌شمار می‏روند. اما به‌واقع آیا این شیوه تولید انرژی در ایران هم از مصادیق توسعه پایدار و همراه محیط‏زیست هست؟ و تنها مؤلفه کاهش میزان مصرف سوخت فسیلی می‏تواند مبنای ارزیابی و قضاوت درباره زیست‏محیطی‌بودن نیروگاه‏های برقابی باشد؟ بررسی میزان انطباق نیروگاه‏های برقابی با ویژگی‏های سرزمینی، پاسخ این پرسش را نمایان خواهد کرد. درحال‌حاضر آب از مهم‌ترین ویژگی‏های سرزمینی در ایران است، بحران آب به صورت آشکار در حوضه‏های آبخیز کشور وجود دارد و این وضعیت دیگر مؤلفه‏های زیست‏محیطی را تحت‌تأثیر خود قرار داده و برخی از اکوسیستم‏ها را از حالت پایدار خارج کرده و حتی ادامه این روند تغییر در شاخص‏های اجتماعی را به‌دنبال خواهد داشت که البته به اعتقاد جمعی از متخصصان، سدهای گذشته، خود از عوامل ایجاد این بحران در کشور بوده‏‏اند. در چنین شرایطی بدون‌تردید احداث سد جدید روی رودخانه‏های کشور تنش‏های هیدرولوژیکی را تشدید و بحران آب کشور را وارد مراحل پیچیده‏ای خواهد کرد. از طرف دیگر از آنجا که توسعه نیروگاه‏های برقابی بزرگ با توسعه سدسازی در کشور همراه خواهد بود، به‌واسطه افزایش تنش‏های آبی در کشور و مشکلات زیست‏محیطی حاصل از آن نظیر افزایش کانون‏های جدید گردوغبار و ریزگرد، توسعه نیروگاه‏های برقابی بزرگ در ایران، زیست‏محیطی، بومی و پایدار نیست. در کشورهای دیگر نیز ممکن است نیروگاه‏های برقابی براساس ویژگی‏های سرزمینی مثل وفور آب، مورد توجه باشند، ولی در همان کشورها نیز مانند فرانسه و آلمان رویکرد حرکت به سمت منابع انرژی پایدارتر از نیروگاه‏های برقابی وجود دارد. مروری بر سیاست‏های وزارت نیرو از جمله طرح‏های مطالعاتی متعدد برای توسعه نیروگاه‏های جدید برقابی بزرگ در حوضه‏های ارس، شمال، کارون، دز، کرخه، قزل‌اوزن و زهره- هنیجان، برنامه‏های آن وزارتخانه را برای توسعه نیروگاه‏های برقابی بزرگ نشان می‏دهد و اگر این توسعه مبتنی‌بر احداث سدهای جدید باشد، نه‌تنها زیست‏محیطی نیست بلکه در آینده‏‏ای نزدیک به خطر جدیدی برای منابع آبی و محیط‏زیست کشور تبدیل خواهد شد. به نظر می‏رسد در کشور ایران با درنظرداشتن شرایط اقلیمی و طبیعی، استفاده از انرژی خورشیدی برای تولید برق در مقایسه با نیروگاه‏های برقابی به واژه زیست‏محیطی نزدیک‌تر باشد. در نتیجه، راهبردهای کشور در تولید برق با شیوه‏های مبتنی‌بر سدسازی به‌خاطر شرایط آبی کشور و پیامدهای زیست‏محیطی ناشی از توسعه سد‏سازی، باید مورد بررسی دوباره و تجدیدنظر قرار بگیرد و امید است در برنامه ششم توسعه این راهبردها مورد توجه قرار گرفته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.