روايت حجت امانی
از نمايشگاه «زنان قاجار در هنر معاصر»مونالیزای من پرترههای قاجار
«آرت نیوزپیپر»، بهتازگی مقالهای منتشر کرده با عنوان «ایرانیهایی که از لندن درخشیدند». در این مقاله ضمن اشاره به هنرمندانی چون افروز عمیقی و نیوشا توکلیان، اشارهای هم به حجت امانی میشود و اینکه بهبود روابط سیاسی تهران و غرب در پی توافق هستهای باعث شد لندن نقش چشمگیرتری در رشد و بالندگی بیشتر هنرمندان همچون امانی داشته باشد. امانی البته نظر دیگری دارد و فرهنگ و تاریخ مملکتش، ایران، را عامل اصلی رشد و بالندگی خود میداند. این هنرمند 37ساله که نمایشگاههای متعددی در جهان برگزار کرده، سالها پیش موفق شد نمایشگاهی در لندن برپا کند. او این اقبال را داشت که منتقدان زیادی از جمله ادوارد لوسی اسمیت به بازدید از نمایشگاهش بیایند و بر آثار او نقد بنویسند. امانی در مقطعی از فعالیت هنری خود تمرکزش را از هنرهای سنتی به سمت هنرهای جدید چرخاند تا جایی که مجله «آرت رادار» آمریکا دربارهاش نوشت: «او هنرمندی چندوجهی است که با مدیاهای گوناگون کار میکند؛ خواه نقاشی یا عکاسی یا خوشنویسی و گاه ترکیب آنها. کارهایش برای مخاطبان قابلشناسایی و دارای هویت ایرانیاند و برخلاف بسیاری از همنسلانش با نگاهی مثبت به فرهنگ ایرانی مینگرد». آثار او که در مرز نقاشی، عکاسی، تصویرسازی و چیدمان ایستادهاند، گاه با هنر محیطی همپوشانی دارند، گاه با پرفورمنس. روش هنری او را هم «پروسسآرت» و «پسا نئو پاپ» نامگذاری کردهاند. امانی تا چندروز دیگر برای حضور در مراسم اختتامیه نمایش آثارش به دوحه میرود. با او به همین مناسبت به گفتوگو نشستیم.
در ابتدا مایليم درباره برنامهتان در دوحه بگویید... . موزه هنرهای اسلامی قطر، که یکی از بزرگترین موزههای هنر اسلامی است، نمایشگاهی را با عنوان «قاجاریات» برپا کرده که نگاهی دارد به هنر قاجار ایران از گذشته تا امروز با رویکردی نمایشگاهی و پژوهشی. در این نمایشگاه آثاری از هنر دوران قاجار تا امروز را جمعآوری کردهاند تا با نگاهی دوباره و معاصر به هنر قاجار بیندیشند؛ چراکه مطالعه هنر قاجار در حقیقت مطالعه هنر امروز و هنر معاصر هم است. همانطور که مشخص است بسیاری از اتفاقاتی که در این هنر شکل گرفته، بهنوعی در هنر امروز و معاصر ما نیز تکرار و تداوم یافته و ما هماکنون با آن مواجهیم. در این نمایشگاه تعدادی از نقاشیهایم با رسانههای جدید روی دیوار رفته و از ششماه پیش تاکنون در معرض دید علاقهمندان قرار گرفته است. در اختتامیه این نمایشگاه که 9 دسامبر (17 آذر) برپا میشود، در همین راستا سخنرانی خواهم کرد. قبل از آن هم ورکشاپی در حاشیه این نمایشگاه برگزار خواهد شد که قرار است به تکنیکها و شیوههای رنگسازی دوران قاجار بپردازم. علاوهبراین با خوشنویسان معاصر قطر ملاقات و گفتوگوهایی خواهم داشت. چرا حضور هنر گذشته در هنر معاصر ایران اینقدر زیاد است؟ از سال 1382 شمسی، با تغییراتی که در ساختار سیاسی و اجتماعی ایران پدید آمد، توجه به هویت بومی دوباره اوج گرفت. به اعتقاد من هروقت دغدغه جمعی در هنر ایران وجود داشته پس از آن شاهد اتفاقاتی جدید و مؤثر بودهایم همانند سقاخانه و... . در خلال همین سالها یکی، دوبار، موزه هنرهای معاصر نمایشگاههایی تحت عنوان هنر مفهومی و جدید گذاشت که خیلی از هنرمندان جوان با هیجان و ذوقوشوق به استقبال از این نمایشگاهها رفتند. هنرمندان در این سالها بهسوی تجربیات ساختارشکن و تجربهای نو بودند و توانستند راه را برای مباحث فلسفی و فکری هنر باز کنند. آنها با نگاهی معاصر و زیباییشناسی جدید بهدنبال بومیکردن گرایشهای جدید غربی با استفاده از عناصر بومی و محلی بودند؛ بهطورمثال از فالگیری گرفته تا علامتهای عزاداري را وارد هنر جدید کردند و به هنر جدید ویژگی و هویت بومی دادند. در این دوره ما شاهد رشد رسانههای جدیدی چون چیدمان، ویدئو و... با رویکردی بومی بودیم. چرا به هنر قاجار رجعت کردند؟ دوره قاجار بهنوعی آغاز دوره مدرنیسم در تاریخ هنر ایران به حساب میآید. با این رویداد تاریخی، مفهوم هنر دچار دگرگونیهای عمیقی شده و برایندهای ساختاری، تکنیکی و محتوایی جدیدی را وارد جریان هنر ایران میکند. به نظر من این دوره تاریخی مانند رنسانسی در هنر کشور ماست چراکه ما شاهد تولد فردیت در هنر و جامعه هستیم. در دنیای معاصر هر هنرمندی دنبال هویتی میگردد؛ یک هویت گمشده. خیلیها این هویت گمشده را در قاجار پیدا کردند. به خاطر چه؟ چند دلیل را میتوانیم برشمریم؛ یکی اینکه ما فرهنگ تصویری واقعی و رئالیستیمان را از دوره قاجار داریم. در دوره صفوی، شما هرچه میبینید، تصویر مثالین است، یعنی نقاش هرچه کشیده، یا زاییده تخیلش است یا براساس زیباییشناسی آن دوره کشیده یعنی چهرهای که ما در دوره صفوی داریم، یک چهره مثالی است. ولی در دوره قاجار با وجود تکنیک عکاسی، واقعیتی رئالیستی را تصویر کردهاند. جالب اینجاست که سهسال پس از اختراع هنر عکاسی، شاهد ورود این هنر به ایران هستیم و از طرفی چون ناصرالدینشاه، خودش را بسیار هنردوست و علاقهمند به هنرهایی مثل خوشنویسی و نقاشی میدانسته و چون عدم موفقیتش را در این هنرها آزموده، یکی از علایق شاه میشود عکاسی. او حتی به زنان حرمسرا یاد میدهد تا از رفتارهای خصوصی خودشان داخل حرمسرا عکاسی کنند. بنابراین ما بیشترین مجموعهای که از دوره قاجار داریم مربوط به زنان حرمسرای ناصرالدینشاه است. برای اولینبار در ایران آلبوم تصویری داریم. طبیعتا وقتی آلبوم تصویری و عکس داریم، هنرمندان امروز به عکس، بهعنوان سند تاریخی رجعت میکنند. همچنین زیباییشناسی دوره قاجار که همگام بوده با ادبیات عصرش مطرح میشود: صورتهای گرد شبیه قرص ماه با ابروان پیوسته بههم و چشمان درشت و خمار و همچنین خال لب. بهطورکلی میتوان اقرار کرد هنر این دوره تشخصبخشی و نوآوری در نقاشی ایرانی است. ما هیچ دورهای شبیه این دوران را در هنر خود نداریم که دارای لحن و فضایی متناسب با عصر خود و ایرانی هم بوده باشد. استفاده هنرمندان معاصر از عناصر و نقشمایههای دوره قاجار چگونه بوده است؟ همانطور که اشاره شد، بسیاری از عناصر و ویژگیهای هنر قاجار، در هنر امروز ما هنوز جریان دارند که میتوان آنها را در سه سطح زیر طبقهبندی کرد و مورد بررسی قرار داد؛ اول آثاری که بهطور مستقیم از هنر دوران قاجار بهره گرفتهاند، دوم آثاری که از نقشمایهها و نمادهای دوران قاجار متأثر شدهاند و سوم آثاری که در لایههای پنهان خود، از این فرهنگ نشأت گرفتهاند. برای مثال مضامین و مفاهیم پهلوانی به استناد عکسهای موجود از این دوران در آثار نقاشان معاصر ایرانی به کار گرفته شده است. بهطورکلی اگر بخواهیم بگوییم، سیر تحول هنر قاجار در هنر معاصر و جدید ایران از صورت و ظاهر به لایههای بعدی و پنهانتر نفوذ کرده است. گفتید که دلیل رجعت به هنر قاجار، بازگشت به هویت است. چرا این هنرمندان دوره قاجار را انتخاب کردند، نه مثلا دوره صفوی یا سلجوقی را؟ سؤال جالبی است. علاوه بر مسائلی که مطرح شد، یکی دیگر از دلایلش این است که دوره قاجار به ما نزدیکتر و ملموستر است؛ هم بهلحاظ زمانی و هم فکری. دوره قاجار و صفوی، دو دوره متمایزند. دوره صفوی برای ما خاستگاهی مذهبی و حکمتانه در خود دارد. قاجار کاملا زمینی است. شما در نقاشی صفوی یک سیب را در نظر بگیرید که فقط با یک خط قلمگیری کشیده شده ولی سیبی که در دوره قاجار کشیده شده کاملا جسمانی است. سیب دوره صفوی بیوزن و بهشتی است. اما چرا ما برمیگردیم به دوره قاجار؟ چرا دوره قاجار برای ما مهم است؟ به دلیل اتفاقات مهمی که در این دوره میافتد. یکیاش تأسیس دارالفنون است. دوره قاجار آغاز مدرنیته در ایران است. ژورنالیسم و عکاسی در این دوران متولد میشود. اینها خود، نشانههای مهمی است. برای ما ایرانیان اختراع عکاسی و ورود آن به ایران تنها ظرف سهسال، اتفاق مهمی است. عکاسی این امکان را به ما میدهد که یک فرهنگ تصویری واقعی از آن دوره داشته باشیم. نکته دیگری که نمیتوان از آن غافل شد این است که هنرمندان دوره قاجار در مواجهه با دنیای جدید زمان خودشان به روشهای شخصی پرداختهاند. تکثر نگاه و تنوع آثار مختلفی که از هنرمندان همعصر میبینیم در هیچ دورهای به این شکل نبوده است؛ چراکه در دورههای گذشته شاهد شاگردپروری بودیم و اغلب وفادار به آموزههای استادانشان بودند. بهطورمثال «کمالالملک» و «محمودخان ملکالشعرا»، شاخصهای هنر قاجار بودند اما بسیار متفاوت از هم حرکت میکردند و هرکدام بهنوعی با نبوغ و خلاقیت خود و درکی که از سنت نقاشی داشتند، دست به خلق اثر میزدند. چرا توجه به هنر قاجار رفتهرفته طی چندسال گذشته خاصیت خود را از دست داده است؟ بهخاطر تکرار بیشازحد آن. البته مقوله اقتصاد هنر و توجه خریدارها بیتأثیر نیست. توجه خریدارها به این گرایش آنقدر زیاد بود که هنرمندان بسیاری سعی کردند این کار را بکنند و گاهی بهزور عناصری از این دوره را به آثارشان تحمیل کنند که این تکرار باعث نوعی دلزدگی و کسالت شد. ازهمینرو میتوانیم بگوییم کسانی درحالحاضر موفقتر هستند که از عناصر بومی گذشته به صورت پنهان و براساس زیباییشناسی خودشان از آن دوره بهره ببرند؛ براساس زیباییشناسی و مدیای معاصر. از نمایشگاه «صورت قاجار، صورت زن قرنهجدهمی» بگویید. کار شما در این نمایشگاه دقیقا چیست؟ کار من نگاهی «بازعکاسانه» از پرترهها و عکسهای دوره قاجار است که با نقاشی بومی قاجار تلفیق شدهاند. اینها را با نگاهی معاصر و نگاهی به هنر پاپ تلفیق کردهام یعنی نحوه آرایش صورتها و نگاهشان امروزی شد. نحوه رنگآمیزی و تکنیک اجرا، معاصر شده است. از لایتباکس استفاده کردهام که بازگشتی است به هنر عکاسی که یکی از هنرهای مهم ما در دوره قاجار بود. شما در روش هنریتان که «پروسسآرت» نامگذاری شده، به صورت پنهان سراغ هنر قاجار میروید؟ من، هم پنهان و هم گاه مستقیم به سراغ هنر این دوره رفتهام. انتخاب سوژه من حاصل یک نگاه مستقیم است اما نحوه کار و نحوه بیانش پنهان است. خیلی عمدی از پرترههای معروف دوره قاجار استفاده میکنم؛ همانطور که هنرمندان اروپایی خیلی مستقیم روی مونالیزا دست میگذارند. چهرههای قاجار برای من حکم مونالیزا را دارند. آن خنده مصنوعی و مرموزانهای که در آنها پنهان است؛ آن خال مصنوعی و چشمان سیاه و خماری که در این تابلوها به چشم میخورد، برای من کاملا بار فرهنگی دارد. این چهرهها برای من از مونالیزا باارزشترند. مونالیزای من، پرترههایی هستند که در دوره قاجار یا در دوره صفویه کشیده شدهاند. دستمایه کار من اینهاست، البته با نگاه معاصر؛ هم در متریال و هم در بازنمایی. نوعی انتقاد و سخرهگرفتن در آثار هنرمندان دهه 80 در مواجهه با هنر دوره قاجار مشاهده میشود، چرا؟ خب یکی از مؤلفههای هنر جدید، انتقادکردن است. یکی دیگر از مؤلفههایش بومیکردن است. بستگی دارد یک نقاش چه نوع نگاهی را انتخابی کند. نگاه شما به فرهنگ گذشته چگونه است؟ من نگاهم به فرهنگ گذشته، نگاهی مثبت است. اما نه به مفهوم کهنهگرایی و تکرار آن بلکه با نگاهی نو و مثبت. گاهی نگاه انتقادی برخی هنرمندان دهه 80 به گذشته، خیلی سیاه و گزنده میشود... . بله، گاهی سیاه است. اما من خودم یک هنرمند سنتی بودهام، با مبانی هنرهای سنتی رشد کرده و بزرگ شدهام. یعنی اول با هنرهای سنتی آشنا شدم و به سراغ خوشنویسی رفتم و با گرایشی سنتی وارد حرفه نقاشی شدم. مسلما نگاهم متفاوت با کسی است که از ابتدا، با هنر نقاشی غربی یا کلاسیک غرب آشنا شده! از برنامههای بعدیتان در ایران بگویید... . علاوه بر فعالیتهای هنری، در حال راهاندازی مرکزی هنری در منطقه ولنجک تهران هستیم که در آن به صورت تخصصی علاوه بر جنبه نمایش آثار به مباحث پژوهشی هنری هم خواهیم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.