|

تجلیل از «والی» در سنگلج

رضا آشفته: دومین نشست «تئاتر از نگاه سنگلج» شامگاه 30 آبان با حضور جعفر والی، کارگردان نام‌آشنای تئاتر، برگزار شد. در این نشست این کارگردان به مرور فعالیت‌های خویش و همکارانش در تالار سنگلج پرداخت. به گفته جعفر والی؛ اینان که آمدند در تالار سنگلج دغدغه اصلی‌شان تئاتر ملی و ایرانی بود؛ اینکه بشود به ریشه‌های فرهنگی و زندگی پیرامونی و اجتماع نظر انداخته شود؛ دغدغه‌ای که برخی خرده می‌گرفتند که با چپق و کلاه نمدی که تئاتر ملی نمی‌شود، اما از نظر والی، در آن روزگار 75 درصد جمعیت ایران روستایی بودند که آن مخالفان تئاتر ملی نمی‌خواستند به واقعیت‌های زندگی‌شان نظر بیندازند. اما اینان همکارانی در اداره تئاتر بودند که با خبر ساخت تالار بیست‌وپنج شهریور (سنگلج فعلی) به دست مهندس باباییان ذوق‌زده شدند چون پیش از آن جای قرص و محکمی برای عرضه تفکرات و آثارشان نداشتند. سنگلجی‌ها پس از کودتای 28 مرداد 1332 ه. ش. در آپارتمان شاهین سرکیسیان بنا بر توصیه احمد شاملو گرد می‌آمدند و تخیل می‌کردند و تفکر که در چارچوب تئاتر ملی کار کنند و کارهایی هم کردند و نتیجه این تکاپو سال‌ها بعد با ساخت‌وساز این تالار شکوفا شد. به نظر والی از این ذهنیت ملی‌شدن تئاتر بسیار هم استقبال شد. جشنواره تئاتر ایرانی در مهرماه 1344 سرآغاز تحولی بنیادین در تئاتر ایران است که چند نمایش از نویسندگان و کارگردانان مختلف در این تالار اجرا شدند. والی با «چوب‌به‌دست‌های ورزیل»، علی نصیریان با «امیرارسلان نامدار» و عزت‌الله انتظامی با «بهترین بابای دنیا» در این جشنواره حضور داشتند. آنها برای همدیگر بازی می‌کردند با آنکه گروه‌های مستقلی داشتند و هدف، ارائه اجراهای درخورتأمل‌تر بوده است. والی بر این باور است که تالار سنگلج محفلی شد برای آنان که دور هم باشند که تئاتر کار کنند و به مسائل اجتماع بپردازند و در این 50 سال خیلی از چیزها به وجود آمد، اولا تئاتر ملی خودش را به مردم شناساند و ثانیا بهترین نویسندگان، کارگردانان و بازیگران روی صحنه فرصت پیدا کرده‌اند که خودی نشان دهند. آنان با هیچ و با دست‌های خالی شروع کرده‌اند و بضاعت کاری را پیدا کرده‌اند و مردم هم مُهر تأیید بر این کارها زده‌اند و از تئاتر دریچه‌ای رو به اجتماع ایرانی باز شد. آنها بعدها تصمیم می‌گیرند همین هدف تئاتر ملی را با نگاه گسترده‌تری به شهرستان‌ها ببرند و بعد جشنواره تئاتر شهرستان را برگزار کرده‌اند که در آن نمونه‌های درخشانی چون مه‌پلنگ از بوشهر و دالو از اهواز شرکت کرده‌اند. جعفر والی با افتخار از غلامحسین ساعدی نام می‌برد که 11 متن از 13 متن او را کارگردانی کرده است. محمد اسکندری، بازیگر، از والی می‌پرسد: شما ساعدی را مشهور کرده‌ای یا ساعدی در نام‌آورشدن والی نقش داشته است؟ والی برای پاسخ به بیان خاطره‌ای می‌پردازد. او با خواندن قصه‌ای از گوهر مراد در مجله صدف درمی‌یابد که در پس بیان ساده و روان این نویسنده نگاه ژرفی وجود دارد. این قصه درباره دو بچه است که قاصدک هوا می‌کنند که پدر زندانی‌شان آزاد شود و... بنابراین به سیروس طاهباز زنگ می‌زند که نشانی از این نویسنده جوان بیابد. او هم می‌گوید گوهر مراد درواقع نام مستعار غلامحسین ساعدی دانشجوی پزشکی دانشگاه تبریز است. برای همین یک نامه 18صفحه‌ای برایش می‌نویسد و این سرآغاز آشنایی اولیه آنان است. تا اینکه طاهباز، روزی به والی خبر می‌دهد که ساعدی سرباز صفر درمانگاه سلطنت‌آباد شده و بعدازظهری برای دیدنش بیاید. آنها شبی تا صبح قدم می‌زنند و از هر دری سخنی می‌گویند. در این شب ساعدی می‌گوید پانتومیمی به نام فقیر نوشته است و آن را در اختیار والی می‌گذارد. والی می‌خواند و می‌بیند این متن سه صفحه‌ای بسیار تأثیرگذار است و تصمیم می‌گیرد که آن کار را کند. والی بر این باور است که در آن زمان تبریز تئاتری نداشته که ساعدی تحت ‌تأثیر واقع شده باشد اما او چنان تخیل قوی‌ای داشته که به او نگاه درست در تئاتر و پانتومیم را ارزانی کرده است. ساعدی ذهنیت پاک، پربار و باروری داشته که فقیر را با یک پرسوناژ نوشته است. او به ساعدی در مقام انسان و پزشکی نیکوکار اشاره می‌کند که بارها بیماران ندار را به رایگان درمان کرده و حتی پول دوا و غذایشان را هم تأمین کرده است. والی سپس به گاو، از مجموعه عزاداران بیل، اشاره می‌کند که براساس دو قصه آن تنظیم شده و این متن به صلاحدید ساعدی با حضور بازیگران اداره تئاتر کار می‌شود و از تلویزیون هم پخش می‌شود. این نمایش در زمان خود برگزیده سال هم می‌شود. بعدها رضا بدیعی باعث آشنایی این گروه با داریوش مهرجویی شده که نتیجه هم ساخت فیلمی است که هنوز هم یکی از بهترین آثار سینمایی ایران است. او فقط به برآورده‌نشدن قول‌وقرارهای مالی خرده می‌گیرد که می‌توانست بانی کارهای بعدی این گروه باشد که متأسفانه از آنان دریغ شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.