گزارشی از مراسم کاتارسیس روی کاغذ با حضور محمد چرمشیر، محمد رحمانیان، شهرام زرگر و حمید امجد
اجرا روي كاغذ
پیام حیدرقزوینی: بیستوچهارم آبان مراسمی با عنوان «کاتارسیس روی کاغذ» در سرای اهل قلم برگزار شد با موضوع «تجلیل از حمید امجد به پاس سالها تلاش برای نشر و نگارش کتابهای تئاتر». تجلیل از امجد بهواسطه فعالیتهای حائز اهمیتش در حوزه کتاب یادآور چیزی دیگر هم هست؛ اینکه امجد سالهاست به دلایل شرایط حاکم بر فضای تئاتر، کاری به صحنه نبرده و در این مدت بیشتر فعالیتهایش معطوف به حوزه کتاب بوده است. بهعبارتی «تجلیل» از امجد بهواسطه حضور پررنگش در حوزه کتاب روی دیگری هم دارد؛ اینکه سالهاست فعالیتهای او به حضوری، البته مهم، در عرصه کتاب «تقلیل» یافته است. این مسئلهای بود که سخنرانان مراسم نیز بارها به آن اشاره کردند؛ چرمشیر، رحمانیان و زرگر در این نشست درباره فعالیتها و ویژگیهای کارهای امجد صحبت کردند و غیاب امجد در صحنه تئاتر، موضوع مشترک صحبتهای این هر سه بود. بخشهایی از این نشست را میخوانید:
سپاسگزارم از برگزارکنندگان این مراسم، شرکتکنندگان، و همچنین کسانی که با ابراز لطف فراوان درباره من یا کارم صحبت کردند؛ درباره نوشتهها یا فعالیتهای مختلفم، بهخصوص در زمینه همکاریام در تولید کتاب. خوب میدانم که در نوعی چرخه آیینیِ جمعی، امروز فقط قرعه به نام من خورده، وگرنه پرداختن آدمی به محبوبترین کاری که در زندگیاش میشناخته و دوست داشته، تجلیل نمیخواهد! پاداش کار موردعلاقه هرکس، لذتی است که از انجامش میبرد؛ و تولید کتاب برای من با چنین لذتی همراه بوده و هست. با اینحال این آیینها فرصتی فراهم میکنند تا گرد هم جمع شویم و به هم یادآوری کنیم که همدیگر را میبینیم. منظورم از «دیدن» وسیعترین معنای کلمه است؛ اینکه به هم ابراز کنیم فعالیتهای همدیگر را زیر نظر داشتهایم، ارزیابی کردهایم و نمره دادهایم، بر خوب و بد این کارها، بر ضعف و قوتش، بر تجربههای به ثمر رسیده و نرسیدهاش چشم نبستهایم، و حاصل این نگاه را در اختیار همدیگر قرار بدهیم - این «دیدن» نوعی «مراقبت» است؛ و از دید من منتهای دوستی همین است که مراقبِ هم و کارِ هم باشیم. اینجا دوستانی گرانقدر، لابد به ملاحظه آیین بزرگداشت، صرفاً از محاسن کارها گفتند، و من- ضمن سپاس - چون به مهرشان اطمینان دارم، چشمانتظارم در فرصتهایی از تذکردادن معایب کارم هم دریغ نکنند. هریکِ ما برای غلبه بر تنهایی محتوم بشری، برای نیروگرفتن در دشواریهای مسیر، و برای تصحیح و تداومِ کار یا وجود خویش نیازمند این دیدن و دیدهشدن یا این «مراقبت» است، تا از محکومیت به تکرار و درجازدن و کورمالرفتن در تاریکی نجات پیدا کند. و اما دوستان در این جلسه از نشر کتابهای تئاتری در انتشارات نیلا گفتند و درباره نقش من در نیلا بسیار اغراق کردند. واقعیت این است که در کار فرهنگی، از هیچ قهرمانی هم یکتنه کاری برنمیآید. گفتند نیلا فراتر از یک مؤسسه تولید کتاب، به واقع نوعی ذائقه فرهنگی است با انتخاب، کیفیت و دقت در صحت متون، حساسیت بر زبان، و طراحی و سر و شکل خاص خودش. طبعاً رسیدن به این نتایج برای نیلا طی زمان با تجربه و آزمون و خطا مقدور شده، و مدیون تکتک نویسندگان و مترجمانش، همکاران تحریریه و بخش فنیاش، تمام خوانندگان پیگیر و همراهش، و بهویژه مشاورانش (مشخصاً همین دوستان حاضر در جلسه، آقایان چرمشیر و رحمانیان و زرگر و چند یار همیشگی دیگر) بوده، و البته وامدار و وابسته به مدیرش ژیلا اسماعیلیان، که بر همه بخشهای کار اشراف و نظارت کامل دارد. تصادفاً همین امروز و همین ساعت که در این جلسه هستیم، درست بیستمین سالگرد آشنایی من با اوست. در آن دیدار ابتدا قرار بود او طراح جلد کتابی از من باشد، و بعد دانستم او از تبار حرفه نشر است و بسیاری از خویشانش، از جمله پدر مرحوم و مادرش ناشر بودهاند؛ به اضافه اینکه خود او سرش درد میکرد برای مخاطره تولید کتاب در زمینهای نیازموده مثل ادبیات نمایشی که تقریباً کل صنعت نشر ما در آن زمان ازش پرهیز داشت. او این حرفه را آنقدر میشناخت که بداند پای چه خسارتهایی باید بایستد، و شجاعانه پذیرفت که نشر تخصصی تئاتر راه بیندازد. برای کسانی که شاید آن روزها را به یاد نیاورند، باید اشاره کنم زمانی که من و نویسندگان همنسلم نوشتن برای تئاتر را شروع کردیم صحبت از ناشران تخصصی تئاتر مطلقاً شوخی محسوب میشد. خوراک ذهن ما نمایشنامههایی بود که در دهههای گذشته منتشر شده بودند، اما در دهه شصت که خودمان شروع به نوشتن کردیم عملاً هیچ ناشری در بخش خصوصی به انتشار نمایشنامه علاقه نشان نمیداد- گهگاه البته نمایشنامهای از یک نویسنده شناختهشده خارجی درمیآمد اما همین هم استمرار نمییافت و ناشری به سمت این مخاطره نمیرفت که راستهای از تولیدش را به آثار نمایشی اختصاص بدهد یا نمایشنامه ایرانی منتشر کند. معدودی ناشر هم که به این مخاطره دست زدند یا عمر حرفهایِ درازی نیافتند (مثل انتشارات دماوند) یا ناگزیر به اقتضای بازار به سمت کتابهای پرمخاطب برگشتند. ناشران دولتی (مثل انتشارات نمایش، زیرمجموعه مرکز هنرهای نمایشی) در نیمه دوم آن دهه فعال شدند و با سلسله محدودیت و محذوریتشان سالها تنها تولیدکننده کتابهای تئاتر به نظر میرسیدند. در چنان فضایی، جدا از نمایشنامهنویسانی نادر (مثل بهرام بیضایی) که پرخواننده بودند و ناشران به نشر آثارشان مایل، اکثر قریب به اتفاق نمایشنامهنویسان تا سالها در بخش خصوصیِ بازار نشر جایی نمییافتند، چشمان ما خوانندگان چنین کتابهایی هم به درِ زمانه خشک میشد تا کِی و کجا تکنمایشنامهای تألیفی یا ترجمهای منتشر شود و بخوانیم؛ حتی در دورههای رونق نسبی صنعت نشر. در این قیاس، امروز که تابوی اقتصادی کتاب تئاتر برای بدنه نشر در ایران شکسته، چندین ناشر هم بهصورت تخصصی و فعال در زمینه انتشار نمایشنامه و آثار نظری تئاتر کار میکنند، و نمایشنامههای ایرانی و خارجی گاه به چاپهای متعدد با شمارگانِ گاه بیش از میانگین فعلی بازار کتاب کشور میرسند، باید توجه کنیم که این شاید تنها جریان معکوس در سیر نزولی بازار نشر و تولید کتاب در ایران طی دهههای اخیر بوده است. اگر وضعیت نشر کتاب در ایران، چنانکه خیلیها میگویند، به اقیانوس منجمد شبیه شده باشد، تولید کتاب تئاتر فعلاً (در قیاس با آنچه قبلاً بود) جریان آب گرمی در دل این اقیانوس است. میدانم که طی این چند دهه برخی زمینههای موضوعی دیگر هم به صورت موسمی دورههای رونقی یافتند اما آنها یا به حوزههای عمومی و کاربردی تعلق داشتند یا به حوزه ادبیات عامهپسند. نمایشنامه و کتاب نظریِ تئاتر در تاریخ نشر ایران هرگز در زمره «زمینههای عمومی مطالعه» طبقهبندی نشدهاند و نمیشوند. و با این حال شاید غریب باشد که کتابهای تئاتر (به عنوان یک زمینه موضوعی خاص) طی دهههای گذشته گام به گام مسیری خلاف جهت نزولی صنعت مادر، یعنی کلیت جریان تولید کتاب در ایران، پیمودهاند؛ و این میسر نبوده مگر به یمن کوشش ناشرانی مثل روشنگران، نشر تجربه (که مدتی است فقط آثار قدیمش را تجدید چاپ میکند و جای فعالیت روزآمدش بسیار خالی است)، نیلا (که از درست دو دهه پیش، دو سالی هم زیرمجموعه انتشارات پیراسته، به ادبیات نمایشی پرداخت)، و ناشرانی که بعدتر به این جریان پیوستند مثل نشر افراز و نشر قطره و انتشارات بیدگل و همین اواخر نشر بوتیمار و نشر دیبایه و... با گرایش خاص و مستمر به تئاتر، ناشرانی مثل نیلوفر و نشر مرکز و چشمه و کارنامه و ققنوس و مروارید و دیگران که شاخه کتابهای تئاتری را در مجموعه کتابهایشان تعریف کردهاند، و حتماً ناشرانی دیگر در تهران و شهرستانها که ممکن است حالا نامشان را در ذهن نداشته باشم ــ ناشرانی که همه مطمئنیم با تولید کتاب تئاتر ثروتمند نمیشوند، اما انگیزه و خطرپذیریشان باعث شده پای شاخهای از فرهنگ و ادبیات بایستند تا تولیدش به چرخه اقتصادی معقولی برسد و رشد محسوسی بیابد. در اینجا سرِ مقایسه و داوریِ کیفی ندارم، طبعاً میان تولیدات کتاب تئاتر در نشر امروز کشور نمونههای حرفهایتر، با دقت و صحت و کیفیت بالاتر و نیز پایینتر وجود دارد. جستجوگری یا محافظهکاری در انتخاب آثار، تألیف و ترجمههای بکر و معرفیکننده و اثرگذار و نیز ترجمههای مکرر یا ضعیف، چندبارهکاریهای سودجویانه و حتی رونویسی و کتابسازی (بهخصوص در بخش پژوهش) وجود دارد و کم هم نیست. هم احترام به زبان و به مخاطب وجود دارد، هم شلختگی و شتابزدگی و سرهمبندی. اما همین هم که کسانی به سراغ تولید «بدل»های چیزی میآیند نشان میدهد «اصل» آن چیز قیمت پیدا کرده است. و این در بازار نشر امروزمان حادثه کوچکی نیست. یادمان باشد که صنعت نشر هم مثل هر صنعت دیگر از بستر اجتماعی و زمینه تاریخی و فرهنگی و سیاسی روزگارش متأثر میشود، و مثلاً ناشران بزرگ و معتبر دهه چهل شمسی، در کنار تخصص و توان خود، از بخت پذیره عمومی در قبال کتاب و نشریات زمانهشان هم برخوردار بودهاند، در حالیکه پاگرفتن و رونق نسبی انتشار ادبیات نمایشی در سالهای اخیر مثلاً همزمان بوده است با کاهش میزان کتابخوانی به دلیل فراگیرشدن رسانههای مجازی و رقیب. این رونق را حتی چندان نمیتوان به شکوفایی اجرای تئاتر در این دهه نسبت داد، چون هشت سال از این دهه همزمان بوده با دولتهای نهم و دهم که نه با خود تئاتر دوستانه رفتار کردند و نه با کتاب! نمیدانم آینده نشر ادبیات نمایشی در بستر کلی صنعت نشر ایران چه خواهد بود، اما تولید کتاب تئاتر تا این لحظه نسبت به گذشته پیشرفتی داشته که دقیقاً مدیون جذابیت متون نمایشی بهمنزله کشف تازه گروه بزرگی از خوانندگان، و نیز انگیزه، کوشش و خطرپذیری یکایک کسانی است که به تولید و ساختن میاندیشند، و کسانی چون شما که برای ساختن ارزش قائلید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.