برانداز نمایش «باغ آلبالو»
... و قصه همین نیست
علی شمس
«باغ آلبالو»یی را که این روزها در تالار چهارسو روی صحنه میرود باید شکل پسندیده یک برخورد دانست. برخوردی محترم و خلاقه با ابرمتنش. گلاویزشدن با چخوف جای شوخی ندارد و باغ آلبالویی که این روزها روی صحنه است، از پس متنِ چغر چخوف خوب برمیآید. این نمایش محصول سلیقه برجسته و قابل اعتماد محمد چرمشیر و آتیلا پسیانی در بازخوانی است. این برانداز و این باغ آلبالو از آن جهت من ِمخاطب را کیفور میکند که تابع مفهوم مسلط متن باقی نمیماند. حینی که حرفهای چخوف را میزند، حرف خودش را هم در گِل متن تهنشین میکند. بازخوانی چرمشیر -پسیانی در مواجهه نخست تا حد زیادی دستنخورده و دوشیزه، همان مسیر قصه متن اصلی را دارد. از جابهجایی و تغییر نسبت برخی شخصیتها اگر بگذریم، باقی چیزها همان است که میدانیم. سطح عریانی از تمسخر که چخوف، معطوف به طبقه آریستوکرات داشته و لیچارهای استادانهای که بارشان کرده اینجا هم به چشم میآید. در این متن دو پرسش رقیبِ آیا این متن کمدی است یا آیا این متن تراژدی است مخدوش است. اخلاقِ در دسترس طبقه مورد اشاره متن خندهات را درمیآورد. با شکم گرسنه شاطری آروغزدن خندهات را درمیآورد (دارم از مادام لیوبوف رانوفسکی حرف میزنم) تروفیموف هم خندهات را درمیآورد، اینکه مردک پاپتی هنوز امیدوار است آفتاب روزی زیباتر از آن روزی که او میزیسته بتابد و نمیتابد، خندهات را درمیآورد. ویرانی باغ آلبالو اگر نشانی از شکوه ازدسترفته باشد، در خودش سقوط دارد. سقوط تاریخ و تاریخ عظیم است. سقوط عظمت تراژدی است. اینکه در عین رفتار روزمره این تراژدی آرام و بیهیاهو اتفاق میافتد، غصهدارت میکند. نمیخواهم در غرقاب تراژدی یا کمدیبودن متن دستوپا بزنم. دارم از تاریخ حرف میزنم. از چیزی که هویت هر طبقه را رسم میکند. متن محل برخورد پایان یک تاریخ و آغاز تاریخ دیگر است. بیآنکه بخواهد آن آغازگر بینوا را شماتت کند. لوپاخین پسیانی جلوتر از لوپاخین متن باغ آلبالوست. این لوپاخین خیلی روی این مفهوم محکم و مداوم من «دهاتیام» تو «اشرافی»، لنگ نمیزند. جلوتر از این حرفهاست. لوپاخین اینجا و پررنگتر از متن چخوف، موجود شرافتمندی است که کم حرف زده و زیاد کار کرده است. مردی در حال اسبابکشی از طبقهای به طبقه دیگر و اتفاقا پاچه ورمالیدگی دیگرانِ متن را هم ندارد. دهاتی در ادبیات اروپای رنسانس، یعنی بیتبار و بیتاریخ. این لوپاخین بیتاریخ صاف میآید و روی نعش گایف تاریخی میایستد. او از روزی که باغ را میخرد، خودش شروع یک تاریخ خواهد بود. قرائت زیبای پسیانی از لوپاخین کیف من را که تماشاگرم دو چندان میکند. این یک نگره معاصر و همسو با جهان امروز ماست. جهان ما و اطراف ما سرشار از لوپاخینهای باغ آلبالوست که مردهریگ تاریخ بیتلاششان را بساط فخر نمیکنند. صدای تبر از آخر متن چخوف برمیخیزد و میآید در اول متن چرمشیر - پسیانی ماهیتی سوپژکتیو مییابد. میشود کلمه و از دهن لوپاخین بیرون میریزد. میشود صدای زنگدار گوش لوپاخین. لوپاخین است که فقط صدای تبر را میشنود. عجیب نیست؟ تبر میشود صدای خصوصی کاری که لوپاخین میکند و لوپاخین نمیداند کاری که میکند صدایش شبیه صدای برخورد تبر است با درخت. متن برخلاف متن اصلی که رویهای درزمانی و به توالی دارد، رویکرد همزمانی را برمیگزیند. اتفاقها بهموازات هم میافتند. در هم میخلند. توی هم جوش میخورند و تنه واحد یک ریتم قَدَر را میسازند. سرضرب اجرا در این نگاه بُرنده و قطعهای، سرزنده و چالاک است. کار تلخيص نیست. اعاده یک زیباییشناسی مدرن است که به یک متن، محیط پیشنهاد میکند و حالا این محیط در حول یک میز میهمانی تجسد مییابد و باغ. همیشه رفتار پسیانی با شیء رفتار تمامکنندهای بوده است. شیء برای او اهلیت دارد و این میزانسن محض است. تقلیل باغ به چند گل روی میز و چینش مطلوبی که روی میز میهمانی دارند، معرکه است. بیرونکشیدن یک الزام صحنهای از شکل حقیقی و موردانتظارش و استقرار آن در پیشنهادی ثانویه، کارستان اجراست. باغ آلبالو ذائقه ستایشآمیزی از یک دراماتورژی حسابی، روی یک متن حسابی از یک نویسنده حسابی است. باغ آلبالو محصول آدم حسابیهاست. پينوشت: بازی فاطمه نقوی و کاری که با فیرس میکند، شاهکار نیست، شهنشاهکار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.