اهداف و کارکردهای عتف در گفتوگو با «اکرم قدیمی»
متولی علم و پژوهش در بالاترین سطح در کشور
گروه علم: شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف)، یکی از نهادهایی بود که با ایده درستی شکل گرفت، اما در عمل نتوانست به همه آنچه برایش برنامهریزی شده بود، دست یابد. برای ارزیابی وظایف و عملکرد عتف، با خانم دکتر «اکرم قدیمی»، عضو هیأتعلمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، گفتوگو کردیم که درادامه با هم میخوانیم:
با توجه به اینکه ما چندین نهاد و سازمان دیگر در زمینه علم و فعالیتهای علمی و پژوهشی داریم، آیا اصلا لازم بود که نهاد یا سازمانی به نام عتف پدید آید؟ بله، ما نهادها و سازمانهای دیگری هم در زمینه تحقیقات و فناوری داریم، اما شورای عتف در راستای اجرای ماده 99 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و با هدف اصلی انسجامبخشیدن به امور اجرائی و سیاستگذاری نظام علمی، تحقیقاتی و فناوری کشور، قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تدوین شد و در تاریخ 18/5/1383 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. درحقیقت عتف با این هدف تشکیل شد که بین همه نهادهای مرتبط در این حوزه هماهنگی ایجاد کند. حتی تغییر عنوان وزارت فرهنگ و آموزش عالی در راستای این هدف انجام شد و به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تبدیل شد. شورایعالی عتف طبق ماده سه قانون برنامه سوم شورایعالی عتف با مأموریت راهبری و ارتقای توسعه علمی و فناوری کشور با رسالت سیاستگذاری و نظارت فرابخشی و هماهنگی بینبخشی در حوزههای علمی، فناوری و تحقیقاتی کشور و به ریاست رئیسجمهور تشکیل شد. شورای عتف بهنوعی کار یا وظیفهاش این بود که در زمینه علوم و تحقیقات و پژوهش، سیاستگذاری، ارزیابی و هماهنگی بین همه سازمانها و نهادهای علمی ایجاد کند. همزمان با تشکیل شورای عتف، شورای پژوهشهای علمی کشور تعطیل شد تا عتف با قدرت کامل بتواند اهداف نظام علم و فناوری در کشور را محقق کند. اما در دولت نهم، قدرت عتف تنزل یافت و معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری تشکیل شد. این در حالی است که قانون تشکیل شورای عتف به تصویب مجلس شورای اسلامی هم رسیده است. گفته میشود عواملی موجب شد که عتف نتواند به همه اهدافش دست یابد. یکی از این عوامل تعدد نهادهای متولی علم و فناوری است که باعث میشود قدرت تصمیمگیری پخش یا توزیع شود، زیرا هماکنون علاوه بر شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف)، معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری، شورایعالی انقلاب فرهنگی و... را هم داریم که اهداف و وظایفشان با یکدیگر همپوشانی دارد، به همین دلیل تصمیمگیری در زمینههای مربوط به علوم و تحقیقات در کشور ما تا حدودی دشوار میشود. در هیچجای دنیا ما به این شکل، تعدد در زمینه نهادهای تصمیمگیرنده در یک موضوع خاص را نداریم، بلکه یک نهاد تصمیمگیرنده وجود دارد که سیاستگذاری و نظارت میکند. بیشتر سازمانهای مدیریتی و نظارتی دنیا هم تا حدودی شبیه عتف هستند که رئیس آن نهاد، رئیسجمهور یا بالاترین مقام اجرائی هر کشوری است و بعد هم وزیر علوم بهعنوان دبیر هستند. درحالحاضر به دلیل این مشکل، برنامهریزی و مدیریت در حوزه علم در کشور ما دشوار است. امید است درباره این مسئله چارهجویی شود. در کشورهای پیشرفتهتر آیا سازمانی و نهادی غیر از وزارت علوم بهعنوان سیاستگذار تحقیقات و پژوهش وجود دارد؟ برای پاسخ به این سؤال میتوان گفت در برخی از کشورها نهادی مانند عتف وجود دارد. اما در کشور ما علاوه بر عتف، نهادهای دیگری هم هستند. متأسفانه علم در کشور ما مانند کشورهای پیشرفته جایگاه دقیق و تعریفشدهای ندارد. بهنظر من، مشکل ما نوع نگرش کلان در حوزه علم و فناوری است که نیاز به بازبینی و طراحی مجدد دارد. پس باید برای حل یک مشکل بنیادی، راهکاری بنیادی هم اتخاذ شود. بهنظر شما، این راهکار بنیادی چیست؟ بهنظر من، راهکار بنیادی احیای نقش اصلی عتف بهعنوان یک نهاد بالادستی است تا وظایف و مسئولیتهای همه سازمانها و نهادهایی که در حوزه علم و فناوری دخیل هستند را مشخص و از تداخل مسئولیتها و وظایف ممانعت کند. این امر تحولی اساسی در نظام علم و فناوری ایجاد و درنتیجه به توسعه علمی کشور منجر میشود. متأسفانه وظایف و مسئولیتهای خود عتف هم دقیق و روشن نیست و با وزارت علوم تا حدودی تداخل دارد. با مراجعه به وظایف و مسئولیتهای عتف میتوانید پاسخ سؤال خود را پیدا کنید. عتف یک نهاد بالادستی است که فقط با خود وزارت علوم ارتباط ندارد، بلکه در همه زمینههای مربوط به علم و فناوری میتواند سیاستگذاری کند و به همین دلیل هم با وزارتخانهها و نهادهای دیگر هم ارتباط دارد و یکی از وظایفش هم ایجاد هماهنگی با همه دستگاههای اجرائی در این زمینه است. بهطور کلی میتوان عتف را متولی علم و پژوهش در بالاترین سطح در کشور معرفی کرد. با توجه به تعدد نهادهای تصمیمگیرنده در زمینه علم و فناوری، تعاملشان با یکدیگر به چه صورتی است؟ این تعامل در دورههای مختلف با فرازوفرودهایی همراه بوده است. برای مثال، در دولت قبل، معاونت علمی میگفت بخش فناوری به ما مربوط میشود و حوزه علم هم مربوط به وزارت علوم است، اما میدانیم علم و فناوری در همهجا با هم ارتباط تنگاتنگی دارند. هماکنون نیز با توجه به ارتباطهایی که بین وزارت علوم و معاونت علمی هست، این تعاملها بیشتر و بهتر شده است. خوب است این ارتباط و هماهنگی بین همه نهادها باشد و علاوه بر وضع قانون، به اجرای قانون هم پایبند بود. درمجموع میتوان گفت تا زمانی که تعدد تصمیمگیریها را داریم، عتف نمیتواند نقشش را بهدرستی ایفا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.