|

حیاط در معماری ایران

حیاط و سبزی موجود در آن، نشانه وجود حیات و زندگی و آبادانی و رویش است. درخت همواره پناه‌دهنده انسان و پذیرای اوست و بی‌هیچ توقعی هرآنچه در خود دارد به انسان ارزانی می‌دارد، از این روست که انسان همواره درخت و سایه آن را مأمنی برای خود می‌داند. در قرآن نیز بهترین مأواها در زیر سایه درخت سدر توصیف شده است که همانا بهشت نزد آن قرار دارد. علاوه بر سایه درخت که موجب راحتی انسان بود، چتر نعمتی که بر سرمان می‌گشود فضایی را ایجاد می‌کرد که نمی‌توان آن را در حیطه فضاهای عملکردی آورد بلکه نوعی فضای ادراکی است که با بینش مذهبی ما هم که رسیدن رزق‌وروزی را از آسمان می‌دانیم هم‌خوانی دارد. پرهام مشایی‌شکوهی و مائده ضیاپور در مقاله‌ای با عنوان «نقش حیاط در معماری پایدار دیروز» که در نخستین همایش ملی معماری پایدار ارائه شده، اشاره کرده‌اند که به دلیل لزوم وجود عناصر طبیعت در خانه ایرانی است که حیاط به‌عنوان عنصر اصلی معماری ایران شکل می‌گیرد و سازماندهی باقی فضاها بر اساس این عنصر حیات‌بخش است. سازماندهی فضاها نسبت به حیاط و تأثیر اقلیم منطقه بر معماری موجب شکل‌گیری دو نوع معماری در ایران شد: گونه برون‌گرا و درون‌گرا. حیاط در معماری درون‌گرا علاوه بر عملکردهای ارتباطی و انسجام‌دادن به فضاهای مختلف، فضای باز بیرون را به داخل آورده و اغلب فضاهای داخلی به آن باز می‌شوند و به‌این‌ترتیب خانه ارتباط بسیار کمی با بیرون خود دارد. این امور عملکردی و ارتباطی در خانه‌های برون‌گرا به عناصر مختلف دیگری واگذار می‌شود. نقش‌هایی که حیاط در معماری درون‌گرا ایفا می‌کند به‌ترتیب برعهده فضای بیرون و راه‌پله است. به‌عبارتی فضای سبز و خرم و زیبایی در بیرون خانه وجود دارد به همین دلیل اغلب خانه‌ها با ایجاد فضای تابستان‌نشین امکان ارتباط درون و بیرون را میسر می‌کنند. به‌لحاظ تاریخی گونه‌های برون‌گرا مقدم بر نوع درون‌گرا هستند و این به‌دلیل انتخاب کوهستان به‌عنوان نقطه امن برای زندگی بوده است. حضور قدرتمند خورشید و تابش آن بر فراز فلات ایران فراوان‌ترین عنصر طبیعی است که در دسترس بوده، درحالی‌که آب مهم‌ترین عامل حیات در دره‌ها و کوهپایه‌های احاطه‌کننده فلات ایران به‌ندرت جاری بوده است. حیاط مرکزی به آسمان ختم می‌شود و در مرکز آن آب نشسته است. تمامی حیاط‌های ایرانی شکل کامل مربع- مستطیل دارند. حیاط مرکزی در شرایط دشوار محیطی قلمرو امنی پدید آورده که متضمن بقا و آسایش کاربران آن است و در میانش طبیعت محدود اما شادابی پدید آمده که آب‌نما، باغچه و درختان اجزای آن هستند. شاید بتوان شرایط محیطی را یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده‌ای دانست که به‌مرور و بر اساس تجربه به اشکال پایدار ساختارهای فضامحور منجر شده است. در مجموعه‌های سنتی کاربرد و استفاده از منابع و انرژی‌های طبیعی یکی از اصول ساخت و سازمان فضایی آنهاست. خانه‌های قدیمی در بافت‌های کویری از نظر وضعیت استقرار نوعا در جهت قبله قرار دارند. این جهت‌گیری از لحاظ اقلیمی شرایطی را به‌وجود آورده است تا فضاهای تابستانی و اتاق‌های زمستانی به طور منطقی پیرامون حیاط مرکزی قرار گیرند. حیاط مرکزی اصلی‌ترین فضای خانه‌های کویری است. حوض آب در وسط حیاط، که ابعاد آن به حداکثر می‌رسد، انرژی خورشید را در خود جای می‌دهد. به‌این‌ترتیب تأمین هوای خنک و مطبوع برای هر واحد مسکونی با محفوظ‌کردن حیاط‌های عمیق و تنفس‌خانه‌های به‌هم‌فشرده از داخل این حیاط‌ها امکان‌پذیر شده است. حیاط‌ها که از همه طرف با فضاهای سرپوشیده محصور شده‌‌اند، همچون گودالی هوای خنک شب را در خود ته‌نشین کرده و در روز گرم مورد استفاده قرار می‌دهند. باغچه‌ها با درختان کم‌آب‌خواه، ضمن تأمین سایه و ایفای نقش در تولید و زیبایی، فقر رطوبت محیط را جبران می‌کنند. به‌عبارتی همه عناصر متشکله خانه دست به دست هم می‌دهند تا اقلیمی کوچک و قابل‌زیست برای انسان فراهم ‌کنند. با وجود حیاط و تفاوت تابش در دو جبهه آن دمای بیشتر در جبهه شمالی و سایه در بخش جنوبی، اختلاف فشاری ایجاد می‌شود که گردش هوا را در طول حیاط ممکن می‌کند. جریان هوا با عبور از روی آب و برخورد با گیاهان مرطوب‌شده و گردوغبار موجود در آن فروکش می‌کند و هوایی لطیف با رطوبت کافی و دمای کاهش‌یافته را حاصل می‌کند. همه اینها که حاصل حضور آب، آفتاب و باد در کنار هم است، اقلیمی کوچک در حیاط ایجاد و آن را به وضعیتی پایدار نزدیک می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.