|

تحمل مخالف؛ اید‌ه‌ای اجرا نشده

الهه کولایی

در جوامع اروپایی واژه مدارا به‌دنبال هزینه‌های گسترده و گزاف جنگ‌های مذهبی و در قرن هفدهم میلادی به وجود آمد و درواقع پایه و اساسی شد برای استحکام و بقای این جوامع. درواقع مردم کشورهای اروپایی با پرداخت هزینه‌های زیاد به این نتیجه رسیدند که بدون تحمل و مدارا و بدون پذیرش نظرهای مخالف، ادامه حیات برای هیچ‌کس امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل مدارا از زمان روشنگری به‌بعد به اصلی غیرقابل‌انکار برای حکومت‌ها تبدیل شد. اما نباید تصور کرد که در جوامع اسلامی ایده مدارا، مسبوق‌به‌سابقه نیست. از همان صدر اسلام و شکل‌گیری جوامع اسلامی مدارا به‌عنوان یکی از توصیه‌های جدی دینی مورد توجه قرار گرفت. اما در تمام کشورهای جهان، اجرائی‌شدن مدارا با دشواری‌های گوناگون مواجه شده است. امروز متأسفانه با وجود سابقه طولانی جوامع اسلامی در زمینه کاربرد مدارا و تحمل مخالف، شاهد هستیم که کشورهای اسلامی دچار خشونت‌ورزی‌ها و نقض حقوق بشر هستند و بسیاری از خشونت‌ها در این جوامع رخ می‌دهد. سؤال اینجاست که با وجود داشتن سابقه تاریخی و مذهبی در اسلام چرا هنوز این ایده اجرائی نشده است و چگونه می‌توان به اجرائی‌شدن آن کمک کرد؟ به نظر می‌رسد عملی‌کردن این مفهوم نیازمند ایجاد ساختارها و ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی و حتی سیاسی و اقتصادی در جوامع است. تحمل، رواداری و مدارا برای اینکه جامه‌عمل بپوشد، نیازمند ایجاد زیربناهای فرهنگی است که این کار شاید روندی طولانی باشد و به‌سرعت شکل نمی‌گیرد و نیازمند صبوری و پایداری است. ما همواره شاهد انقطاع در این مسیر بوده‌ایم؛ چه در جهان و چه در کشور خودمان. در ایران همچنان‌که شاهد بودیم، آرمان بلند مدارا و سعه‌صدر در برابر مخالفان یکی از آرمان‌های اصلی انقلاب اسلامی بود. اما پس از وقوع انقلاب با توجه به خشونت‌هایی که در تمام جوامع انقلابی می‌توان سراغ گرفت، این آرمان محقق نشد. با‌ این وجود این ایده در انقلاب اسلامی هرگز به محاق نرفت و در پایان دهه 70 بار دیگر و آن‌هم مدارا بر بستر گفت‌وگو مطرح شد و مورد توجه جهانی نیز قرار گرفت. این نشان می‌دهد که ظرفیت‌های پرورش مدارا در دین اسلام و انقلاب اسلامی ما وجود دارد اما برای دستیابی به آن باید تلاش کرد؛ راهی که رفتن آن دشوار اما شدنی است و نیازمند ایجاد زمینه‌هایی فرهنگی است که ما هم از آن بهره‌مند هستیم. مدارا موکول به پذیرش برابری همه انسان‌هاست. برابری انسان‌ها در آموزه‌های دینی ما آنجا که از کرامت انسانی سخن می‌گوید وجود دارد. در دین اسلام انسان‌ها براساس فطرت خداوند آفریده شده‌اند و این یعنی از حقوق برابر ذاتی برخوردارند. اما این آموزه‌های دینی در کشورهای خاورمیانه تحت‌تأثیر سابقه‌ای تاریخی قرار گرفته‌اند. در جوامعی که قرن‌هاست روابط عمودی بر رفتارشان حاکم بوده و برابری باوجود تأکیدات اسلام در آنها جایی نداشته است، برای رسیدن به جایگاهی که بتوانند برابری را برای همه محقق کنند، راه سخت و دشواری را در پیش‌رو دارند. در این راه نیازمند ساختارهای فرهنگی نو، ظرفیت‌های اقتصادی مناسب و سازوکارهای سیاسی دموکراتیک هستیم که همه نیازمند تلاش مستمر و در طول زمان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.