|

آشنایی با تاریخچه و قابلیت‌های سامانه دفاعی اس-۳۰۰

پاسخی به همه تهدیدهای هوایی

اسماعیل مؤمنی

مقام‌های روسیه سرانجام خبر انعقاد قرارداد انتقال سامانه دفاع موشکی اس-300 را اعلام کردند. اکنون به‌نظر می‌رسد این خرید به مراحل نهایی خود نزدیک می‌شود. اس-300 مانند بسیاری از سلاح‌های امروزی دیگر، ویژگی‌های فنی و نظامی بسیاری دارد که باعث شده است کشورهای بسیاری از سراسر جهان مشتری آن باشند. کشورهایی مانند الجزایر، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، بلاروس، بلغارستان، چین، یونان، قزاقستان، اسلواکی، روسیه، اوکراین، ونزوئلا، ویتنام، مصر، کرواسی و... نیز ازجمله مشتریان این سامانه دفاع هوایی هستند. در این مقاله برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های فنی این سپر دفاعی را همراه با تاریخچه طراحی و ساخت و همچنین تغییر و تحولات آن، با هم مرور می‌کنیم.

اس-300 یک سامانه موشکی سطح ‌به ‌هوای دوربرد و خودکششی با قابلیت استفاده در تمامی ارتفاع‌هاست که شرکت همکاری‌های صنعتی آلماز، اواخر دهه 1970 آن را برای نیروی دفاع هوایی شوروی ساخت. مدل‌های مختلف این موشک در نام‌گذاری ناتو با نام‌های سام 10، سام 12 و سام 20 شناخته می‌شوند. ایران نیز مشتری اس-300 از نوع PMU است که یکی از پیشرفته‌ترین موشک‌های زمین به هوا محسوب می‌شود و توانایی آن را دارد که اهدافی در ارتفاع‌ حداکثر 27 کیلومتری را منهدم کند. این سامانه توانایی پیگیری هم‌زمان صد هدف و درگیری هم‌زمان با 12 هدف را دارد. زمان آماده‌سازی این سامانه حدود پنج‌ دقیقه و موشک‌های آن از نوع انبارشونده‌ است. موشک‌های انبارشونده، مانند مهمات معمولی در مدت عمر مفید خود به هیچ‌گونه عملیات نگهداری نیاز ندارند. مدل‌های پیشرفته‌ اس-300 توانایی اجرای تاکتیک «بزن‌دررو» را دارند که بقاپذیری آنها را در شرایط جنگی افزایش می‌دهد و در شرایط ویژه می‌توانند به‌عنوان سلاحی تهاجمی عمل کنند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سامانه اس-300، توانایی شناسایی و شکار انواع هواپیماهاست، به‌همین‌دلیل می‌توان گفت تقریبا همه جنگنده‌های نسل چهارم مانند اف-15 و اف-16 در مقابل سامانه اس-300، هیچ حرفی برای گفتن ندارند، البته شاید فقط هواپیماهای فوق‌العاده رادارگریز بی-2 و جنگنده اف-22 راپتور بتوانند در مقابل اس-300 کاری از پیش ببرند. تولید گسترده‌ اس-300 در سال ‌1975 آغاز شد، اما خانواده‌ ضدبالستیک وی‌پلاس در سال‌1987 تولید شدند. تاکنون سیستم راداری و برد این پدافند چندین بار بهبود یافته و به‌روزرسانی شده است. رقیب غربی اس‌-300، پدافند آمریکایی MIM 104 پاتریوت است. در مواقع لزوم می‌توان از اس‌-300 به‌عنوان سیستم تهاجمی نیز استفاده کرد. موشک‌های نیمه‌متحرک از خانواده وی این سیستم با سوارشدن روی وسایل نقلیه زرهی و استفاده از قابلیت «بزن‌دررو» (shoot & scoot) می‌توانند اهداف مدنظر را شکار کرده و سپس محل خود را تغییر دهند. ارتش روسیه، از سال‌2006، نمونه‌ پیشرفته‌تری از این سامانه به نام اس‌-400 تریموف (یا طبق نام‌گذاری ناتوSA-21) را به خدمت گرفته که تا 400 کیلومتر برد دارد. اولین مدل این موشک با نام اس-300پی برای نخستین‌بار در سال ‌1979 در شوروی عملیاتی شد، هرچند تکامل آن از سال ‌1969 به منظور ساخت موشک سطح به هوایی با برد 75 کیلومتر که هم در نیروی زمینی و هم در نیروی دریایی استفاده شود، آغاز شده بود. این موشک در ابتدا برای رهگیری هواپیماها و موشک‌های کروز ساخته شده و بعدها توانایی رهگیری موشک‌های بالستیک نیز به آن افزوده شد. از جدیدترین مدل‌های این سامانه می‌توان به سامانه اس‌-300 پی‌ام‌یو اشاره کرد که یکی از پیشرفته‌ترین موشک‌های زمین به هواست و می‌تواند اهدافی واقع در ارتفاع‌ حداکثر 27 کیلومتری را منهدم کند. اس‌-300 شباهت زیادی با سامانه پدافندی آمریکایی ام‌آی‌ام‌-104 پاتریوت دارد. این سامانه تهدیدی برای همه هواپیماهای آمریکایی (البته به‌جز هواپیماهای فوق‌العاده رادارگریز بی‌-2 و جنگنده اف‌-22 راپتور) به شمار می‌رود، به‌همین‌دلیل پیش‌بینی می‌شود مأموریت حمله به سیستم‌های اس-300 به جنگنده‌های اف‌-22 واگذار شود. اس-400 پیروزی با نام ناتو سام‌-20، سیستم موشکی تکامل‌یافته اس-300 است که در سال ‌1999 معرفی و از سال ‌2006 وارد فعالیت در ارتش روسیه شده‌ است. تاریخچه اس-300 موشک سطح به هوای اس-300 در سال ‌1979 برای دفاع از ساختمان‌های حساس و مهم شوروی ساخته شد. این سامانه پدافندی سپس با تکمیل و توسعه بیشتر برای دفاع در برابر موشک‌های بالستیک به‌کار می‌رود. تاکنون چندین نوع سامانه پدافندی اس‌-300 با موشک‌های متفاوت و سیستم‌های راداری بهینه‌شده، افزایش ویژگی مقابله با اخلال الکترونیک، افزایش دقت برخورد با هدف به‌ویژه برای اهدافی که در ارتفاع کم پرواز می‌کنند و موشک‌های بالستیک طراحی شده است. انواع سامانه اس-300 حدود 40 سال از زمان طراحی و ساخت اولین نمونه‌های سامانه اس-300 می‌گذرد. در این مدت تغییرات بسیاری در این سامانه پدید آمده و برای انواع مختلفی از کاربردها، بهینه‌سازی شده است. درادامه با برخی از انواع سامانه اس-300 آشنا می‌شویم. اس-300پی: یکی از اولین موشک‌های این مجموعه است که به سفارش وزارت دفاع روسیه تولید شد. این موشک می‌تواند کلاهکی به وزن 133 کیلوگرم با بیشینه برد 47 کیلومتر را حمل کند. کمترین برد آن پنج ‌کیلومتر است و می‌تواند در ارتفاع 30 متری پرواز کند. سرعتش به سه کیلومتر در ثانیه می‌رسد و در 28 ثانیه می‌تواند از خود عکس‌العمل نشان دهد. زمان آماده پرتاب‌شدنش کمتر از پنج دقیقه ‌است. اس-300اف: مدل اس‌-300اف را که در سال ‌1984 ساخته شد، می‌توان روی کشتی‌ها نصب کرد. سرعت آن چهار هزار و 680 کیلومتر در ساعت است و می‌تواند کلاهکی به اندازه کلاهک مدل اس‌-300پی ولی با بردی دو برابر (حدود 90 کیلومتر) را با خود حمل کند. کمترین برد آن هفت‌کیلومتر و سقف پروازش 25 کیلومتر است. نیروی پیش‌رانش آن با سوخت جامد تأمین می‌شود. یک سیستم راداری روی آن نصب شده‌ است که می‌تواند در یک زمان شش هدف را شناسایی و نابود کند. اس-300اف‌ام: مدل اس‌-300اف‌ام سال ‌1990 و برای نیروی دریایی ساخته شد. بیشینه سرعت آن به 10 هزار کیلومتر در ساعت می‌رسد، وزن آن هزار و 480 کیلوگرم است. طول آن 7.5 متر، قطرش 0.52 متر و فاصله دوسر بالچه‌های عقب 1.03 متر است. برد آن 90 کیلومتر است و می‌تواند 150 کیلوگرم کلاهک را با خود حمل کند و در ارتفاع 25 هزارمتری پرواز می‌کند. اس-300وی: مدل اس‌300وی روی یک خودرو شنی‌دار یا زنجیردار نصب می‌شود، به‌همین‌دلیل قابلیت تحرک این سیستم در خارج از جاده بسیار بیشتر از انواع دیگر است. در این سیستم تأکید بیشتری روی دفاع ضدبالستیک شده و یک رادار مخصوص برای درگیری با موشک‌های بالستیک برای این سیستم تهیه شده است. اس-400، نسل جدید پدافند هوایی سامانه زمین به هوای اس-400، مشهور به پیروزی (Triumf) نسل جدید سیستم پدافند هوایی روسیه است که «مرکز طراحی آلماز» (Almaz Central Design) آن را طراحی کرده است. این سامانه، ارتقایافته خانواده پدافند هوایی اس-300 به‌شمار می‌رود. قابلیت‌های این سامانه زمین به هوا، از قابلیت‌های سیستم‌های دیگر خانواده اس-300 بسیار بیشتر است، ازجمله اینکه برد آن حداقل دو برابر بیشتر از برد ام‌آی‌ام‌-104پاتریوت (MIM-104 Patriot) است. اس-400 می‌تواند صد هدف را از محدوده 400 کیلومتری به‌طور هم‌زمان تشخیص دهد و با 12 هدف به‌طور هم‌زمان درگیر شود. ازجمله این هدف‌ها، می‌توان به هواپیما، موشک‌های کروز و موشک‌های بالستیک اشاره کرد. اس-400 با داشتن قابلیت شلیک سه موشک مختلف، بسیار دوربرد N640، دوربرد N648 و موشک‌ها با برد متوسط M969 می‌تواند انواع مختلف مأموریت‌ها را بادقت انجام دهد. ---------------------------------------------------- هر سامانه اس-300 از چندین کامیون بزرگ تشکیل شده است که مجموعه آنها در همکاری با یکدیگر، می‌تواند آسمان منطقه را از هجوم دشمن در امان نگه دارد. اولین کامیون از این مجموعه، یک رادار است که وظیفه آن رهگیری تهدیدهاست. این رادار، همه تهدیدها را شناسایی و میزان اهمیت آنها را ارزیابی می‌کند. واحد فرمان این اطلاعات را دریافت و آنالیز می‌کند. در مرحله بعد، این اطلاعات به رادار درگیری و حمله منتقل می‌شود. این رادار، اهداف را پیگیری و موشک‌ها را هدایت می‌کند. درنهایت پس از شناسایی اهداف و تصمیم برای نابودی آنها، لانچرها برای هر هدف، دو موشک را در ارتفاع کم و زیاد شلیک می‌کنند. این سامانه می‌تواند اهدافی که در ارتفاعی از 10 متر تا 27 کیلومتر پرواز می‌کنند، شناسایی کند. اهدافی با سرعتی حدود 10 هزار کیلومتر در ساعت نیز نمی‌توانند خود را از چشم ‌تیزبین این سامانه مخفی کنند یا از آن بگریزند. از مهم‌ترین توانایی‌های این سیستم می‌توان به امکان نابودی انواع اهداف هوایی اشاره کرد. این سامانه می‌تواند انواع هواپیماها و موشک‌ها را نابود کند. ازجمله هواپیماهایی که این سامانه توان شکار آنها را دارد، می‌توان به انواع بمب‌افکن‌های استراتژیک سنگین مافوق‌صوت قاره‌پیما، هواپیماهای با قابلیت جنگ الکترونیک، هواپیماهای شناسایی و جاسوسی، هواپیماهای رادار و کنترل هوایی، جنگنده‌های شکاری و حتی برخی از انواع هواپیماهای رادارگریز مانند اف‌-117 و بی‌-2 اشاره کرد. علاوه‌براین، سامانه یادشده می‌تواند موشک‌های راهبردی کروز، موشک‌های آیروبالستیک، موشک‌های بالستیک میان‌برد و موشک‌های بالستیک تاکتیکی عملیاتی را نابود کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.