ساحت فلسفه؛ تعیین موجودیت ما و طبیعت
محمدرضا حسینیبهشتی در نشست «ما و طبیعت» به مناسبت روز جهانی فلسفه: در سنت باستان و سدههای میانه، طبیعت برای فلسفه ذیل طبیعیات قرار میگرفت که از شاخه نظری بود. اما با دگرگونیهای عصر جدید، در حوزه فلسفه کمتر سخن از طبیعت به میان آمد. این در حالی است که طبیعیات به مابعدالطبیعه برمیگردد و قابل حذف از فلسفه نیست. مفهوم طبیعت در سدههای گذشته به تحلیل معرفتشناسانه و استعلایی رسید؛ همان بحثی که ما درباره شناخت علوم طبیعی داریم، یا حداکثر مبانی مابعدالطبیعه علوم طبیعی که عنوان کتاب کانت است و دایره بحث را از طبیعت به همین حوزه محدود میکند. در این دوران طبیعت مفهوم جامعی از متعلقات تجربه است و به شناخت ما از جهان کمک میکند. ازاینرو، دیگر نه نقش مقوم بلکه نقش مکمل پیدا کرد و این درست خلاف چیزی بود که ما در باستان داشتیم. مقصود از شناخت نظری، رسیدن به دریافتی از جهان است که بتواند پایهای برای بازشناسی خوبها و بدها در عرصه عمل باشد. غایت شناخت در این مرتبه نظری خودش است. خلاصه اینکه در آن زمان برترین علوم، دانشهایی بودند که مطلوب به ذات باشند. اتفاقا بالاترین مرتبه حیات هم از میان حیات سهگانه ارسطو (حیات لذت، حیات جمعی و مدنی و حیات نظری) حیات نظری است. با عصر جدید، دگرگونی مهمی پیش آمد: دانش زمانی دانش تلقی میشود که توانایی خاصی در اختیار ما بگذارد. با دانش جدید باید زندگی ساخت و بیشترین رفاه را از آن به دست آورد. باید با دانش مجهز به روش، از زبان صامت طبیعت، رفاه را بیرون کشید. دو نوع مواجهه با طبیعت وجود دارد، یکی مواجهه نظری، عملی و تکنیکی که از چهار دهه پیش مطرح شد و دیگری مواجهه زیباشناختی به این معنا که طبیعت بهعنوان چیزی مطرح میشود که قوه ذوق آن را داوری میکند و ما از آن لذت درونی میبریم. البته دراینمیان صحبتهایی هم در رابطه با زیبایی طبیعی و زیبایی مصنوع مطرح میشود که مثلا کانت معتقد است زیبایی طبیعی را برتر میداند و فیلسوفی چون هگل زیبایی مصنوع را. اما از حدود چهار دهه پیش تاکنون بهتدریج با مواجهه جدیدی بهنام مواجهه اخلاقی آشنا شدیم. مواجهه اخلاقی به معنی «باید و نباید» برای اولینبار اخلاق را وارد حوزه طبیعت میکند. چون تا قبل از این معمولا اخلاق در مورد روابط انسانها به کار میرفت. این وضعیت جدید حاصل تحولات درونفلسفی نبود بلکه فلسفه مجبور شد با آن مواجه شود. بهعبارتی وضعیت جدید حاصل جریان نظری، عملی و تکنیکیای است که بنا بود برای ما سعادت بیاورد. اما اینگونه نشد و ما با بحران طبیعت مواجه شدیم. دستاورد علمی و تکنیکی در جایی موجودیت انسان را در معرض تهدید قرار داده است. این پدیدهها، پدیدههایی نیستند که فقط مربوط به یک گوشه جهان باشند. این سؤال پیش میآید که براساس کدام پایه و منبع میتوان «باید و نباید»ها را مطالبه کرد؟ چه باید و نباید اخلاقی، چه باید و نباید حقوقی. دو پاسخ وجود دارد: دسته اول میگویند منبع «باید و نباید»ها بایستی برپایه انسان باشد تا بتوان آن را مطالعه کرد. اما عدهای دیگر معتقدند باید و نباید بایستی برپایه حقوق و قانون باشد. یکی از موضوعات حیاتی دنیای امروز ما توجه به طبیعت است. متفکران باید بهناچار درباره طبیعت بیندیشند و ساحت فلسفه چیزی است که میتواند موجودیت ما و طبیعت را در آینده تعیین کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.