تنگناهای مهندسان مشاور-2
علی اعطا
در یادداشت پیشین، تمرکز اصلی یادداشت بر تنگناهای مالی دفاتر مهندسی مشاور بهعنوان آن دسته از مشکلاتی بود که عملکرد نیروی انسانی را - بهعنوان اصلیترین سرمایه این دفاتر- تحتالشعاع قرار میداد؛ در آن يادداشت به اجمال به موضوع اشاراتی شد، اگرچه میتوان با مستندات قانونی به مشکلات جدیتری در حوزه مسائل مالیاتی مربوط به مهندسین مشاور نیز اشاره کرد که این دسته از مشکلات را جدیتر کرده است. در این یادداشت، تمرکز من عمدتا بر نحوه مواجهه دستگاه کارفرمایی با این دفاتر است و تلقی غلطی که در سالهای اخیر، متأسفانه به باوری رایج تبدیل شده است. چنانکه گفته شد، دفاتر مهندسی مشاور عمدتا بنا بر رسالت خود در حوزه انجام مطالعات فنی، تهیه طرح و نظارت بر اجرای طرحها فعالیت میکنند. بهعبارتی، این دفاتر با پشتوانه نیروی کار متخصص در حوزههای مختلف به فعالیت میپردازند و سرمایه اصلی این دفاتر، نیروی انسانی و دانش تخصصی آنهاست. با این پیشفرض، میتوان تصور کرد که تشخیص فنی مهندسان مشاور در زمینههای مختلف، ممکن است با خواستهها و نظرات کارفرمایان در مواردی دارای اختلاف و زاویه باشد. در این موارد، طبیعی است که انتظار داشته باشیم دستگاههایی که نسبت به مهندسین مشاور در جایگاه کارفرما قرار میگیرند، بهواسطه خرید خدمات فنی از این دفاتر، از تشخیص فنی دفاتر مهندسین مشاور تبعیت کنند و آن را ملاک عمل بدانند. از سوی دیگر، در مقام تئوری انتظار میرود کارشناسان مهندسین مشاور تشخیص فنی خود را در حوزه مطالعات و تهیه طرح، مبنای عمل قرار دهند و در چارچوب این تشخیص فنی، مسائل را بررسی و تجزیه و تحلیل کنند و از همه مهمتر، در شرایطی که تشخیص فنی خود را صحیح و قابلدفاع میدانند، بر آن پافشاری کنند. در مقام عمل، متأسفانه در موارد بسیاری، شرایط بهگونه دیگری رقم میخورد و در حقیقت، عمدتا کارفرمایان هستند که خواستههای غیرکارشناسی و غیرفنی خود را به مهندسین مشاور تحمیل میکنند. اگر بخواهیم صریحتر صحبت کنیم، باید بگوییم در سالهای اخیر دفاتر مهندسی مشاور در حدی تضعیف شدهاند که عمدتا قاطعیت و تأثیرگذاری لازم را در جهت دفاع از آنچه کارشناسی و فنی میدانند و ردکردن و نپذیرفتن آن دسته از اقدامات غیرکارشناسی که از سوی کارفرمایان به آنان تحمیل میشود، ندارند. واقعیت این است که در بررسی عملکرد و کارایی عمومی دفاتر مهندسی مشاور، آسیب مذکور آسیبی جدی است. بهعنوانمثال، میتوانیم دو شیوه مواجهه با مسائل مهندسی در حوزه شهرسازی و معماری را متصور شویم. شیوه نخست، شیوهای است که مهندس مشاور بهواسطه تعهدات حرفهای و اخلاقی خود، در برابر آن دسته از خواستههای دستگاههای کارفرمایی (اعم از بخش دولتی، بخش عمومی و بخش خصوصی) که به هر علتی در تقابل با خیر عمومی است، ایستادگی میکند و بر مشی و اقدام درست، براساس تشخیص خود پافشاری کرده و در جهت اقناع کارفرما تلاش میکند. حتی ممکن است تلاش کند به شکل دیگری که در تقابل با خیر و صلاح عمومی و اجتماعی نیست، به مطالبات کارفرما پاسخ بگوید. چنین کارکردی، همان است که بنا به فلسفه شکلگیری و حضور مهندسی مشاور، از او انتظار میرود. شیوه دیگر، هر خواسته غیرکارشناسی و غیرفنی کارفرما را اجابتکردن است و به هر خواسته در تقابل با خیر و صلاح عمومی اجتماع تندادن. متأسفانه شاهد هستیم تعداد قابلتوجهی از دفاتر مهندسی مشاور، بیشتر به سمت شیوه دوم متمایل شدهاند، اگرچه کم نیستند دفاتری که همچنان با تعهد حرفهای و اخلاقی، در جهت خیر و صلاح عمومی و البته کارفرما حرکت میکنند. یک سوزن به کارفرما خطای در تحلیل است اگر عملکرد کارفرمایان در برابر مهندسین مشاور را یککاسه و با یکی، دو آیتم محدود تحلیل کنیم. من هم چنین قصدی ندارم. اما نکتهای هست که نباید ناگفته بماند. در سالهای اخیر، دستگاههای بخش دولتی و بخش عمومی، بهواسطه عملکردشان در مواجهه با دفاتر مهندسی مشاور، تا حد ممکن این دفاتر را تضعیف کردهاند. اگر پای درددل مهندسین مشاور بنشینیم، خواهیم دید که عمدتا بعد از نارضایتی از وضعیت پرداخت حقالزحمهها و مسائل مالی، نارضایتی اصلی آنها به اعلام نظرات دستوری و غیرکارشناسی کارفرمایان مربوط میشود؛ بهگونهای که دفاتر مهندسی مشاور در عوض اینکه در جایگاه تیم فنی- تخصصی انجام مطالعات و تهیه طرح قرار بگیرند، حکم نقشهکش و میرزابنویس را برای کارفرما ایفا میکنند. این آسیب، اتفاقا مربوط به دورههایی است که اقدامات سلیقهای مدیران و مسئولان، جایگزین مطالعات و اقدامات کارشناسی شده است و برخی از مدیران ترجیح دادهاند بهجای تکیه بر توان کارشناسی نیروهای متخصص و استفاده هوشمندانه و خردمندانه از دانش فنی، بهصورت دستوری امور را مدیریت کنند. در این شرایط متأسفانه بسیاری از دفاتر مهندسی مشاور برای اینکه بتوانند به حیات حرفهای خود ادامه دهند، به این شیوه کار تن دادهاند. بیجهت نیست که بعضا آمارهایی منتشر میشود که نشان میدهد در چندسال اخیر بسیاری از دفاتر مهندسی مشاور نتوانستهاند به حیات خود ادامه دهند یا بدنه تخصصی بسیاری از آنان، به دلایل مختلف ریزش داشته است. بالاخره این هم یکی از تنگناهای جدی این دفاتر است که منشأ اصلی آن به برخی از عملکردهای نادرست دستگاههای کارفرمایی و از سوی دیگر، نیاز این دفاتر به کار و فعالیت بهمنظور تداوم حیات حرفهای، بازمیگردد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.