ضرورت زمینهسازی برای فعالیت مروجان علم
تشکیل نهضت علمآموزی
محمدرضا رضائی
«دیگر باسوادبودن کافی نیست». این جملهای بود که یکی از سخنرانان مراسم افتتاحیه هفته ترویج علم امسال در برج میلاد به زبان آورد. من در بخش اول یادداشتم قصد دارم درباره این جمله بنویسم. در دهههای گذشته تلاشهای تحسینبرانگیزی برای سوادآموزی مردم ایران انجام شد. فعالیتهای سپاه دانش قبل از انقلاب و نهضت سوادآموزی پس از انقلاب، نمونهای از عزم ملی کشور برای ریشهکنکردن بیسوادی در ایران بود. اما در جهان امروز دوره سوادآموزی صرف، به سرآمده و در حال حاضر لازم است نهضتی برای علمآموزی تشکیل شود؛ نهضتی که بتواند جایگاه و اهمیت علم نوین در جهان را به جامعه ایرانی تفهیم و آن را در نسل فعلی و نسلهای آینده نهادینه کند. یکی از ابعاد تعریف علم نوین در جهان، استفاده از علم برای افزایش ثروت و ارتقای وضعیت اقتصادی و نیز استفاده از روشهای علمی برای تصمیمگیریهای خرد و کلان در سطح یک جامعه و کشور است. اینها شاید مهمترین نکاتی است که باید مورد توجه نهادهای علمی کشور باشد. یکی از راههای نهادینهسازی علم نوین در ایران، ترویج و گسترش آن در کشور برای ارتقای سطح دانش شهروندی است؛ زیرا اگر علم و روشهای علمی در یک جامعه و بین شهروندان آن نهادینه شود، باعث تحرک و پویایی آن شده و در بستر آن اقتصاد، صنعت و فرهنگ رشدی متوازن و هدفمند پیدا میکند. درباره آموزش عمومی شهروندان و ارتقای سطح علمی آنها، باید تأکید کرد تمام نهادها و مؤسسات علمی دولتی و خصوصی در این زمینه مسئولیت مدنی دارند؛ زیرا تا جامعهای اهمیت علم را درک نکند، بستری برای رشد آن فراهم نمیشود. همه نهادهای علمی کشور، حتی شرکتهای صنعتی خصوصی، باید بخشی در مجموعه خود برای مباحث ترویجی درنظر بگیرند و برای آن در بلندمدت سرمایهگذاری کنند و نگاهی تشریفاتی به آن نداشته باشند، همچنین برای طرحریزی و حمایت از برنامههای علمی-ترویجی، بهخصوص در سطح دانشآموزان تلاش کنند؛ دانشآموزانی که آیندهساز کشور هستند. برای درک بهتر این موضوع، مثالی ارائه میکنم، مثالی که نشاندهنده عمق درک و همت جوامع پیشرفته برای ترویج و گسترش علم است: چند سال پیش ناسا برنامه تحقیقاتی بزرگی را برای بررسی تأثیرات بیوزنی بر رشد گیاهان انجام داد. برنامه از این قرار بود که حدود 1.2 میلیون بذر گوجهفرنگی بین 18 هزار مدرسه در آمریکا و کانادا توزیع شد. نیمی از این بذرها پنج ماه در فضا بودند و بقیه آنها در زمین نگهداری میشدند. دانشآموزان وظیفه داشتند بذرهای گوجهفرنگی را در شرایط یکسان کاشته و آنها را پرورش دهند و روند رشد آنها را بررسی کرده و نتایج را به ناسا ارسال کنند. ناسا با این کار آنها توانست با توجه به نتایج حاصل از پژوهش یک جامعه آماری بسیار وسیع، تفاوت رشد گوجهفرنگیهایی را که بذرهای آنها به فضا رفته، با بذرهایی که در زمین بودند، بررسی کند. علاوه بر آن، این اتفاق باعث شد میلیونها دانشآموز از نزدیک با روش کاشت و پرورش گیاه و یک فرایند علمی برای بررسی رشد آنها آشنا شوند و به این شکل، در یک برنامه تحقیقاتی علمی همکاری کنند. مثال بالا نمونهای از یک فعالیت علمی-ترویجی قوی و هدفمند در یک کشور توسعهیافته مانند آمریکا بود. حال باید دید نسل فعلی ما و رهبران علمی کشور، برای نسل آینده و ترویج دانش چه برنامههایی در دست دارند؟ نقدی بر جایزه انجمن ترویج علم حدود 14 سال از تأسیس انجمن ترویج علم، به همت تعدادی از استادان دانشگاه و فعالان علمی ایران میگذرد. شاخصترین فعالیت این انجمن در سالهای اخیر، اهدای جوایز سالانه به مروجان علمی برتر کشور است. نفس این کار بسیار پسندیده است و بدون شک باعث تشویق و ترغیب افراد به فعالیت در حوزههای ترویج علم میشود، اما نکتهای که باید به آن توجه کرد، این است که بعد از گذشت 14 سال، نقدی به این جایزه وارد میدانم. تا جایی که من اطلاع دارم، این جایزه ارزش مادی ندارد و به ارزش معنوی آن بیشتر توجه میکنند. اما به راستی صرف یک تقدیر و تشکر از این افراد، در یک مراسم و اهدای لوح و تندیس، کافی به نظر میرسد؟ من اطلاعات زیادی از نمونههای مشابه چنین جایزهای در خارج از کشور ندارم، اما وقتی برخی از جایزههای بینالمللی در حوزههای هنری و اجتماعی را در جهان بررسی میکنم، شاهد آن هستم که فرد پس از گرفتن یک جایزه معتبر، رسالتی یا وظیفهای برای ارتقای سطح فرهنگ جامعه خود پیدا میکند. چرا ما برای برندگان جایزه ترویج علم رسالتی در نظر نگیریم؟ شاید لازم باشد برنامهریزیهایی از سوی مسئولان انجمن ترویج علم صورت بگیرد تا امکانات و شرایطی برای برندگان جایزه ترویج علم ایجاد شود که آنها پس از دریافت این جایزه، فعالیتهایی گستردهتر و سازمانیافتهتر از قبل برای ترویج علم در کشور انجام دهند. بهطور مثال، در سالهای گذشته آقایان «احمد دالکی» و «سیروس برزو» و مجموعههایی مانند ماهنامه نجوم بهعنوان برندگان جایزه ترویج علم معرفی شدند. اما چه شرایط یا امکاناتی برای فعالیتهای قدرتمندتر آنها در حوزههای ترویجی پس از دریافت جایزه ایجاد شده است؟ منظور از شرایط، ایجاد امکانات مالی و معنوی برای طرحریزی و اجرای گسترده فعالیتها و برنامههای ترویجی است. شاید لازم باشد مسئولان دلسوز و زحمتکش این انجمن پس از گذشت 14 سال، ماهیت این جایزه را از یک مراسم تقدیرگونه به امکانات تشویقی تبدیل کنند تا مروج علم، رسالتش را با انگیزههای بیشتر ادامه دهد. این کار باعث افزایش اعتبار و اثربخشی این حرکت خوب خواهد شد. البته چنین انجمنهایی مشکلات و موانع خاص خود را دارند که ناشی از عدم درک صحیح علم نوین در جامعه و بین برخی مسئولان کشور ماست. به همین دلیل لازم است نهادها و اشخاص مختلف، در راستای حمایت از انجمنهایی مانند انجمن ترویج علم ایران گامهای مؤثری بردارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.