پیامد کمتوجهی به اصلاحات در خاورمیانه
سیدقاسم ذاکری- کارشناس مسائل خاورمیانه
در دهههای اخیر، خاورمیانه گرفتار انواع بحرانها و مشکلات بوده؛ اما امروزه اوضاع منطقه، بهمراتب بدتر از گذشته شده است. در شرایطی که هنوز مشکلات طولانیمدت، سخت و مزمن گذشته، حلنشده باقی ماندهاند، منطقه با بحرانها و معضلات تازهتر و البته سختتری مواجه شده است. امروز ناامنی و خشونت، بخشهای وسیعتری از خاورمیانه را فرا گرفته است؛ بهگونهای که انواع خشونت- که غالبا مردم را هدف قرار میدهد- در این منطقه به پدیدهای روزمره تبدیل شده است. در این منطقه، درحالیکه برخی دولتها و ارتشهای قدرتمند، نابود یا تضعیف شدهاند، معدود قدرتها و کانونهای باثبات منطقهای نیز به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در منازعات و مخاصمات منطقهای درگیر شدهاند؛ علاوهبرآن پای دیگر قدرتهای جهانی مانند آمریکا، روسیه و اروپا نیز به نحوی به منازعات متنوع در خاورمیانه و آفریقا کشیده شده است؛ مداخلاتی که طبعا اوضاع را بدتر کرده است؛ هرچند اوضاع منطقه فعلا تا همین حد، غمانگیز و ناامیدکننده است؛ ولی بدتر آنکه اغلب کارشناسان و صاحبنظران، برای خاورمیانه روزهای بدتری را پیشبینی میکنند! در شرایطی که انباشت بحرانها و مشکلات باقیمانده از گذشته، سبب فروپاشی و اضمحلال دولتهای قدرتمند و باثباتی مانند لیبی، سوریه و عراق شد اکنون از این مسئله بیمناک هستیم که تشدید مشکلات، به دیگر کانونهای باثبات منطقه نیز سرایت کند؛ زیرا واقعیت جهانِ سیاست، شباهت زیادی به قوانین ظروف مرتبطه در فیزیک دارد و به عبارتی، در سیاست بینالملل، مسائل به یکدیگر ربط دارند؛ برای نمونه بعید نیست ناامنی و بیثباتی مصر در آینده ضریب امنیت ترکیه و سعودی را نیز به پایینتر از وضعیت فعلی برساند. قطعا محاصرهشدن ایران در میان کانونهای ناامنی به نفع امنیت، توسعه و پیشرفت کشورمان نیست؛ بنابراین برای ما چاره دیگری جز کمک به حل مشکلات فعلی و پیشگیری از بروز بحرانهای تازهتر در منطقه و کاستن از تأثیرات نامطلوب تشدید ناامنیها بر منافع و امنیت ملی باقی نمانده است. با درنظرگرفتن ریشههای مشکلات در منطقه، به این نتیجه میرسیم که اصلاحات و فقط باور به اصلاحات واقعی و درونزا میتواند در کاستن از بار مصائب و مشکلات منطقه به مردم و جوامع خاورمیانه، یاری رساند؛ در غیراینصورت خاورمیانه در مواجهه با مسائل و مشکلات تازهتر، روزهای بهمراتب بدتری خواهد داشت. بدونشک دولتهای ناکارآمد و غیرمردمی، مهمترین عامل بروز مشکلات در خاورمیانه بوده است، هرچند علاوه بر این عامل کلیدی، لازم است به دیگر عناصر مهم در فهرست مشکلات حال و آینده در خاورمیانه نیز توجه کنیم. برخی دیگر از این عناصر مهم بحرانزا عبارتند از: بنیادگرایی، توسعه و طولانیشدن جنگهای داخلی، فرقهگرایی و جنگهای مذهبی و دینی.
در كنار آن، روند روبهرشد تروریسم و توسل به خشونت برای حل اختلافات و افزایش روزانه گروههای خشونتطلب، ادامه اشغال فلسطین، دخالتهای خارجی در مسائل منطقه که عمدتا معطوف به رویکردهای سختافزارانه اقدام نظامی بوده است، کاستهشدن از اقتدار دولتهای مرکزی، بحرانهای زیستمحیطی نظیر کمبود آب، احساس در حاشیه قرارگرفتن از جانب اکثریت درخور توجه مردم منطقه، رشد فزاینده مطالبات تحولخواهی، ظهور هویتهای نوین در منطقه، تشدید توسعهنیافتگی اقتصادی و انتظار تشدید بحرانهای اقتصادی در منطقه بهدلیل روند نزولی قیمت جهانی نفت برای بلندمدت. بااینهمه، منطقه در آغاز مرحلهای از جنبش تحولخواهی قرار گرفته است؛ بنابراین اصلاحات جدی و بنیادین میتواند عامل بازدارنده مهمی در مقابل تشدید هرجومرج و بیثباتیهای آینده باشد. اگر رهبران کشورهای بحرانزده در خاورمیانه در زمان مناسب متوجه اهمیت شروع اصلاحات و توجه به خواستههای مردمی در کشورهای خود شده و به اصلاحات تن داده بودند، اوضاع این کشورها و وضعیت منطقه به گونه دیگری بود؛ البته بدیهی است که اصلاحات واقعی و درونزا نیز معنا و معیارهای خاص خود را دارد که الزاما انطباقی با معیارهای دموکراسیخواهانه غربیها یا حقهبازی برخی سیاستبازان کشورهای منطقه در بازی با کلمات و وانمودسازی به انجام اصلاحات ندارد. برونسپاری و واگذاری حداکثری امور به مردم، شفافیت در حکومتداری، تمرکز دولتها بر اقتصاد و دوری ایشان از ایدئولوژیهای غیرمنعطف و خارجکردن بخشهای هرچهبیشتری از مردم، از احساس در حاشیهبودن، مهمترین عناصر اصلاحات واقعی تلقی میشوند. شاید تشکیل ائتلافی متشکل از دولتهای متکی بر رأی مردم در خاورمیانه بتواند زمینهساز مساعی مشترک منطقهای برای پیشگیری از وقوع بحرانهای بیشتر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.