|

مرضیه افخم جای خود را به حسین جابر‌انصاری داد

خداحافظ خانم سخنگو؛ سلام خانم سفیر

زینب اسماعیلی

«اولین سخنگوی زن» دستگاه دیپلماسی ایران، در قاب «اولین سفیر زن» قرار گرفت. مرضیه افخم، سخنگویی که دو سال از سخت‌ترین دوران‌ وزارت‌ خارجه، سخنگوی این نهاد بود، اکنون اولین سفیر زن ایران خواهد بود که راهی کشور مالزی می‌شود. روز گذشته جواد ظریف، وزیر خارجه‌ای که چند ریسک بزرگ را باید در کارنامه کاری او ثبت کرد، سمت سخنگویی وزارت‌خارجه را به کارشناسی بلیغ سپرد؛ حسین جابرانصاری، شخصی شناخته‌شده در حوزه منطقه. اما ظریف، مرضیه افخم را به عنوان سفیر مالزی منصوب کرد. او برای قرارگرفتن در سمت اولین سفیر زن، به‌زودی راهی کوالالامپور می‌شود. اما جابرانصاری، از امروز کار خود را آغاز خواهد کرد و از اداره کل خاورمیانه عربی به دفتر سخنگویی می‌رود. ریسک‌های وزیر خارجه محمد‌جواد ظریف، با ریسک پذیرش مدیریت مذاکره هسته‌ای، دست‌دادن با وزیر خارجه آمریکا و ساعت‌ها مذاکره دوجانبه با همتای آمریکایی‌اش و اخیرا دست‌دادن با رئیس‌جمهوری آمریکا، قطعا بسیاری از تابوهای سه دهه گذشته جمهوری اسلامی را شکسته و می‌تواند لقب پرریسک‌ترین وزیر‌خارجه پس از پیروزی انقلاب اسلامی را به خود اختصاص دهد. او با انتخاب مرضیه افخم، به عنوان اولین سخنگوی زن دستگاه دیپلماسی ایران و اکنون با انتصابش به سمت اولین سفیر زن جمهوری اسلامی، نشان داد قدرت ریسکش بالاتر از تصور است. ظریف روز گذشته در مراسم تودیع افخم حد گفت: «شورای معاونان وزارت خارجه برای تأیید انتصاب مرضیه افخم به سفارت مالزی فقط چند دقیقه وقت نیاز داشت ولی انتخاب جانشین او چهار ماه طول کشید». مرضیه افخم را تقریبا حالا بسیاری می‌شناسند. اما جانشین او، هم پیش از این سفیر بوده و هم چهره‌ای دانشگاهی است. به نظر می‌رسد جرقه انتصاب حسین جابرانصاری به سمت سخنگویی در ذهن آقای وزیر در همان سفر سه‌روزه به دور منطقه زده شده‌ باشد. سفری که امیرعبداللهیان، معاون عربی وزیر و جابرانصاری مدیرکل خاورمیانه عربی او را همراهی می‌کردند. انصاری پیش از این، سفیر ایران در لیبی و همچنین رئیس مرکز مطالعات خاورمیانه و خلیج‌فارس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه بود. ظریف درباره سخنگوی جدید می‌گوید : «قدرت تحلیل و بیان ایشان بنده را مجذوب کرد. مطمئن هستم در این مسئولیت همچون مسئولیت گذشته‌شان توفیق خواهند داشت». ظریف با اوصاف «برادر عزیز، ارزشی، دیپلمات باسابقه، اهل قلم و اهل فکر» از سخنگوی جدید یاد کرد. جابرانصاری، دیپلماتی است که می‌تواند جملاتی طولانی بگوید بدون آنکه در جمله‌اش سکته ادبیاتی رخ دهد. اشراف او بر مسائل منطقه، در دوره‌ای که دیپلماسی منطقه‌ای اولویت پیدا می‌کند، می‌تواند تجربه‌ای خوب از فعالیت رسانه‌ای در این حوزه را رقم بزند. افخم در کوران مذاکره هسته‌ای دو سال گذشته مذاکرات هسته‌ای ایران و 1+5 آنچنان مجموعه وزارت‌خارجه را درگیر خود کرد که شاید کمترکسی حواسش به بار سنگینی بود که مرضیه افخم، بر دوش داشت. زنی ریز‌اندام با چادر سیاهی که کاملا او را دربر می‌گرفت، با رویی سپید که گل‌انداختن‌های هیجانی‌اش گاه قابل‌کنترل نبود. افخم در نقش اولین سخنگوی زن وزارت‌خارجه جمهوری اسلامی با رعایت تمام موازین حجاب اسلامی مقابل خبرنگاران قرار می‌گرفت و تنها تنوع پوشش او در روسری‌های توسی یا خاکستری و قهوه‌ای بود که زیر چادر می‌پوشید. اگرچه اولین جلسات سخنگویی او در پشت جایگاهی که همیشه در تسخیر مردان بود، با اندک تپق‌هایی همراه بود اما تقریبا موردی از ناآگاهی یا اشتباه در اعلام موضع در 26ماه سخنگویی وزارت‌خارجه او مشاهده نشد. موردی که بی‌اغراق در بین هفت سخنگوی پیشین او سابقه داشت اما به دلیل جنسیت به راحتی از آن اغماض می‌شد. در اولین جلسه سخنگویی او در شهریور 92، حدود صد خبرنگار و تصویربردار داخلی و خارجی به سالن جلسات سخنگویی آمده بودند تا او را در این قاب ببینند. مرضیه افخم به دلیل سه‌دهه سابقه در مجموعه رسانه‌ای وزارت خارجه و کار نزدیک با چند نفر از سخنگویان قبلی، به سرعت بر جایگاه اولین سخنگوی زن، اشراف یافت. او به فاصله چند جلسه تقریبا تمام خبرنگاران را به اسم می‌شناخت و خبرنگارانی را که برای اولین‌بار به جلسات هفتگی او می‌آمدند تمییز می‌داد و از آنها می‌خواست که خود را معرفی کنند. افخم عمدتا سؤالات را به یاد می‌سپرد و گاهی اگر می‌خواست نکته‌ای را هنگام سؤال‌پرسیدن یادداشت کند، با دست چپ می‌نوشت. اغلب سؤال آخر خبرنگار را زودتر جواب می‌داد و کمتر سؤال اول از یادش می‌رفت. می‌توان گفت او با تمام حواس خود پشت جایگاه سخنگویی قرار می‌گرفت، درحالی‌که چند سخنگوی پیشین او عمدتا همزمان با سخنگویی، سمت معاونت در بخش دیگری را هم داشتند. تمرکز مرضیه افخم در کار رسانه‌ای و ریاست اداره کل دیپلماسی عمومی یکی از عمده تفاوت‌های او با سخنگویان پیشین بود. همین تمرکز او در کار رسانه‌ای شاید در دوران سفیری‌اش اندکی کار را سخت کند و بعید نیست که او در دوران سفیری با مواردی مواجه شود که برایش ناآشنا باشد. انتقادهای زنانه افخم در تمام 26 ماه سخنگویی مورد انتقاد و بررسی جامعه زنان پیشرو و فعال کشور بود؛ انتقادهایی که گاه او را آنچنان که باید مستحق این سمت نمی‌دیدند. بسیاری از همین زنان در محافل مدنی معتقد بودند که او باید نقشی پررنگ‌تر در این سمت ایفا می‌کرد. همه اینها در حالی بود که افخم در مدت سخنگویی هیچ تلاشی برای پررنگ‌کردن خود به‌عنوان سخنگویی نداشت؛ چون این ویژگی ناگزیر این سمت بود. سمت سخنگویی در کادر و چارچوبی تعریف می‌شود که سقفی معین دارد و خروج از آن کادر، شدنی نیست. ازهمین‌رو، افخم در اوج مذاکرات هسته‌‌ای که پر از اخبار ضدونقیض و خبرپراکنی‌ها برای تحت‌الشعاع‌قراردادن مذاکرات هسته‌ای بود، به‌نفع اطلاع‌رسانی مذاکرات و منافع ملی کمی کناره ایستاد و عمدتا کار اطلاع‌رسانی مقابل رسانه‌ها را به متخصصان حوزه که همان مذاکره‌کنندگان بودند، واگذار کرد. عمدتا در بازه مذاکرات، عباس عراقچی، که پیش از این در دوره‌ای کوتاه سخنگوی وزارت‌خارجه بود اطلاع‌رسانی مذاکرات را برعهده داشت. البته در همه دوران مذاکرات، افخم همراه با تیم مذاکره‌کننده پیگیر ماجرا بود و در پشت صحنه در کار هدایت خیل عظیمی از خبرنگاران ایرانی بود که مشتاق پوشش مذاکرات هسته‌ای برای رسانه‌هایشان بودند. افتخار وزارت‌خارجه افخم روز گذشته درباره انتصابش به عنوان اولین سفیر زن جمهوری اسلامی خطاب به وزیر گفت: «افتخار جسارت در تصمیم‌گیری، اعتماد به خانم‌ها و سپردن مسئولیت به آنها و فراهم‌کردن فرصت پیش‌روی آنها برای مشارکت بیشتر در پیشبرد اهداف جامعه نصیب وزارت خارجه شد». او در حالی سمت خود را تحویل کارشناسی در حوزه منطقه می‌ دهد که تمام معاونان وزارت‌خارجه، کارشناسان ارشد این دستگاه و چند نفر از سخنگویان سابق نیز در این مراسم حضور داشتند. اگرچه چند ردیف انتهایی صندلی‌های سالن به بانوان حاضر در جمع اختصاص یافته بود، اما بازشدن راه سفیر زن با گام‌های مرضیه افخم، می‌تواند آینده‌ فعالانه‌تری برای زنان دیپلمات رقم بزند. سقف‌های شیشه‌ای دیپلماتیک روی سر زنان ترک برداشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.