طراحی محیطی و پیشگیری از جرم
احمدرضا لطفی . معمار و طراح شهری
افزایش ناهنجاریهای اجتماعی و جرم یکی از مهمترین و دشوارترین مسائل شهرهای جهان است. افزایش جمعیت و شهرنشینی روزافزون و به موازات آن افزایش چندین برابری شیوع انواع جرائم و ناهنجاریها سبب به وجود آمدن احساس ناامنی و تحمیل مشکلات مالی بر جامعه، دولت و سازمانهای قضائی شده است. يكي از عوامل مؤثر در وقوع جرم، محيط اجتماعی و زندگي است و بررسي موضوعاتي همچون كيفيت و نحوه معماري مسكن و چگونگي شهرسازي در جوامع و شهرهاي مختلف يك كشور يا محلههاي متفاوت يك شهر، مبين تأثيرگذاري محيط بر بزهكاري است. توجه به ارتباط بین محیط مسکونی و ساختار شهرها و افزایش ایمنی آن از طریق بهبود در طراحی محیط، مقولهای است که در بسیاری از کشورها توجه لازم به آن نشده است. در واقع زمانی که بحث از استانداردهای شهرسازی و معماری میشود معماران و شهرسازان به دنبال راهحلهای فنی و مصالح لازم در بالا بردن استحکام فیزیکی آن میگردند یا حداکثر جلوههای ظاهری و داخلی نماها مورد توجه قرار میگیرد. حال از آنجا که جرائم در بستر مکان رخ میدهد، طراحی مناسب محیط که در قالب معماری و شهرسازی نمود مییابد، راهحل مناسبی در پیشگیری از وقوع جرم است. به طور مثال باتوجه به آمار مراجع انتظامي و قضائي مناطق جنوب و حاشيه تهران، درصد قابلتوجهي از جرائم ناشي از درگيري و نزاع ساكنان يك كوچه يا خيابان به واسطه نداشتن پاركينگ اختصاصي براي پارك وسيله نقليه و همچنين فقدان خيابانها و كوچههاي متناسب با استانداردهاي شهرسازي اصولي است و همين موضوع باعث بروز اختلاف و درگيري و درنهايت وقوع جرائم و ايجاد اخلال در نظم اجتماعي ميشود. همانطورکه کرآو(Crowe) میگوید: همواره از محیط و عناصر آن برای تأثیرگذاری بر رفتار انسانی استفاده شده است. تأثیر محیط بر انسان موضوع جدیدی نیست و از قدیمالایام از محیط برای تأثیرگذاری بر رفتار انسانها استفاده شده است. به طور كلي دو رويكرد پيشگيري از جرم در ميان نظريهپردازان رايج است. رويكرد نخست، رويكرد غيرمكاني است كه به كاهش يا از بين بردن انگيزههاي شخصي ارتكاب جرم از طريق آموزشهاي اخلاقي، بهبود وضعيت اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي جامعه، وضع قوانين و جريمه اشاره دارد. اين رويكرد در برخي منابع، رويكرد اجتماعي نيز ناميده شده است. رويكرد ديگر رويكرد مكاني (موضعي) است كه هدف اصلي آن سختتر کردن امكان ارتكاب جرم بهوسيله كاربرد تكنيكهايي خاص در مكاني مشخص است. رویکرد مکانی (موضعی) میتواند شامل دو زمینه مشخص باشد. یکی عوامل محیط طبیعی چون آب و هوا، باد، دما، کوه و... و دیگری بر عوامل محیط انسانساخت و مصنوع بهویژه محیطهای شهری و تأثیر آنها بر رفتار انسانی تأکید ویژه دارد. تئوری مرتبط با عوامل انسانساخت در ارتکاب جرم، ناهنجاری و ونداليسم به تئوریهای پیشگیری از جرمِ مکان محور شهرت دارند. تئوریهای مکان محور شامل رویکردهایی مانند پیشگیری از جرم موقعیتی، پیشگیری از جرم توسط طراحی محیط، امنیت از طریق طراحی و... میشوند. در این میان رویکرد پیشگیری از جرم توسط طراحی محیط یا CPTED است كه از دهه 1960 مطرح شد. اولین تلاشها در قالب این رویکرد از اصلاحات کالبدی شروع شده اما در سير تکامل از تمرکز بر کالبد کاسته و بر نقش ایجاد ارتباط میان ساکنان و تقویت حس جمعی تأکید شده و در نهایت برای پایدار ماندن امنیت در محلات، وظیفه ایجاد و تداوم آن به خود ساکنین سپرده شده است. دراینباره نمونههای موفق بسیاری در طراحی شهری وجود دارد، به طور مثال ثابت شده است که طراحیهای معماری و شهری که موجب ازدحام و «احساس ازدحام» میشوند با رفتارهای پرخاشگرانه و خشونتآمیز رابطه مستقیم دارند. اين موضوع درباره حيوانات نيز صادق است. به عنوان مثال بسياري از دانشمندان بر اين عقيدهاند که خودكشي نهنگها به دليل همين احساس تراکم است. اين حيوانات پس از آن كه حس ميكنند تراکم به دلیل افزايش جمعيت افزایش یافته است و در نتیجه به دلیل کاهش یا کمبود واقعی منابع غذاییشان توانایی رقابت با همنوعان جوان خود و تغذیه مناسب را ندارند دست به خودكشي ميزنند.در مثالی دیگر در شهر لندن با تغییر رنگ پلهای عابر پیاده از سیاه به سبز، آمار خودکشی کاهش چشمگیری داشته است. همچنین طراحان شهری با به کارگیری نور کافی و ایجاد سایه روشنهای مناسب توانستهاند سبب کاهش جرم و جنایت شوند. براساس اصلی شناخته شده، وجود نقاط تاریک و روشن در فضاهای عمومی و بهخصوص پیادهراهها باعث ایجاد حس ناامنی در عابرین و دورکردن آنها از این فضاها میشود، چرا که در ذهن افراد نقاط تاریک میتواند محلی برای مخفیشدن مجرمان باشد. تمام این موارد و مثالهای دیگر از تأثیر چشمگیر طراحی شهری و معماری در کاهش جرم خبر میدهد. نیاز است برای تأمین و ارتقای امنیت در شهرها و کلانشهرهایی مانند تهران نیز این نوع طراحی شهری و معماری بیش از پیش مورد توجه متولیان شهری قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.