مسیح واقعی یا سینمایی
حسين عيديزاده: اکران فیلم «محمد رسولالله» ساخته مجید مجیدی و همچنین بحث بر سر نمایش چهره معصومین که با جنجال «رستاخیز» احمدرضا درویش شروع شد، بهانهای است برای بررسی این مسئله که چه راههایی برای تصویرکردن زندگی پیامبران و معصومین وجود دارد. مقاله زیر درواقع همین مسئله را در سینمای غرب و چگونگی ساخت فیلمهایی با موضوع زندگی پیامبران دنبال میکند. فیلمهایی که درباره مسیح ساخته میشوند، تلاش میکنند کتاب مقدس را با اتکا به مباحث فرهنگی و دغدغههای فردی کارگردانها تفسیر کنند. با این حال یک( فرضیات مرسوم درباره چگونه تفسیرکردن مسیح و دو) دشواری بیان ساختار روایی و جهانبینی جاری در متون قدیمی در فرمهای مدرن روایی سینمایی، ساخت فیلم درباره مسیح را دشوار میکند. این مقاله سعی میکند نشان دهد تاکنون چطور چنین فیلمهایی ساخته شده و توجه ویژهای میکند به شیوه نمایش ابعاد معنوی و انسانی مسیح از طریق نمایش دستگیری، مرگ و رستاخیز او در چهار فیلم مهم که براساس زندگی مسیح ساخته شده است.
سال 1988 که در شیکاگو به تماشای «آخرین وسوسه مسیح» نشستم، اطراف سالن سینما را بشارتیها، ارتدکسها و کاتولیکهای محافظهکار پر کرده بودند. گوشهوکنار ایستاده بودند و فیلم اسکورسیزی و رمان کازانتزاکیس را که منبع اقتباس فیلم بود، کفر میخواندند و به ماهایی که در صف بلیت ایستاده بودیم، میگفتند فیلم ممکن است روحمان را جریحهدار کند. نمیشود این حرف را نزد؛ اما جنجالی که این فیلم به پا کرد در نوع خودش بینظیر بود. این در حالی است که ساختن فیلم درباره زندگی مسیح همیشه مشکلساز بوده و همیشه با واکنشهای ضدونقیض روبهرو شده است. فیلمهایی که درباره مسیح ساخته میشوند با همان چالشهای زیباییشناسانه و تجاری روبهرو میشوند که بسیاری از فیلمهای دیگر. یک موضوع خاص همیشه منجر به خلق فیلمی جذاب نمیشود. داستان باید درگیرکننده باشد، بازیها و تولید باید از نظر زیباییشناختی اغناکننده باشند. به علاوه، تلاش برای تصویرکردن روایت اصلی یک جامعه مذهبی در فیلم همیشه موجب برانگیختهشدن شک مؤمنان و کافران شده است. درمورد فیلمهایی که درباره مسیح ساخته شدهاند، باید بگویم که چنین فیلمهایی باید هم بینندگانی را راضی نگه دارند که هیچگونه درگیری شخصی با موضوع ندارند و هم کسانی که متوجه تحریف یا انعکاس درست چهره اصلی دینشان در فیلم میشوند. مخالفت با بتسازی همیشه یکی از دلایل دلنگرانی درباره نمایش بصری مسیح بوده است. پروتستانها بهطور ویژه از قدیم نسبت به درستی تصویرکردن مسیح دغدغه داشتند. تردید به فیلمسازها بهطور کلی و شکداشتن به نیت آنها از ساختن فیلمی درباره مسیح این دغدغه و نگرانی را تشدید میکند. کلیساهایی که معتقد هستند مسیحیان نباید به سینما بروند در بهترین حالت نسبت به این مسئله که نمایش چهره یک قدیس میتواند این ابزار را تطهیر کند هم برخوردی «دمدمی» داشتند. خب میدانیم که کتاب مقدس شامل قانون کپیرایت نیست. داستان و تصویر مسیح به زبان تمامی هنرها ترجمه شده است. کلیسا هرگز قادر نبوده بهطورکلی این فرایند را کنترل کند. بسیاری از مسیحیانِ نسلی خاص گفتهاند که فیلمهای اقتباسی از کتاب مقدس اولین و برای بسیاری از آنها، تنها فیلمهایی بودند که تماشا کردند. منتقدان و مخاطبان دیندار وقتی با تصویر مسیح روی پرده نقرهای روبهرو میشوند با دو مشکل مواجه میشوند. اولی اینکه آیا تصویرسازی یک چهره الهی پذیرفتنی است یا خیر. دومی این است که وقتی ایده مسیح به عنوان یک شخصیت در فیلمی پذیرفته میشود، منتقدان و مخاطبان با برخی تصاویر مسیح دچار مشکل میشوند. چطور باید مسیح را تصویر کنیم؟ آیا او مهربان و آرام است یا شمایلی مردانه دارد که دربرابر شروران میایستد؟ کدام عناصر کتاب مقدس باید در فیلم وجود داشته باشند و کدامها باید حذف شوند؟ آیا تأکید بر آموزههای او و شفابخشی او در تضاد با گفتههای مقامات کلیسای کاتولیک و یهودیان نیست؟ چالش ترجمه، نقل حرفبهحرف و تفسیر زندگی چهرهای الهی هرگاه کسی بهطور خلاقانه با متون مقدس کار میکند، خود را نشان میدهند. این مسائل بهویژه وقتی تلاش میشود زندگی مسیح در سینما روایت شود، بروز میکند. با همه این مشکلات پیشروی فیلمسازها، از همان ابتدای تاریخ سینما، مسیح یکی از سوژههای جذاب بوده که توجه معتقدان و شکاکان را به یکاندازه به خود جلب کرده است. اولین نمایشهای عمومی در فرانسه در سال 1895 رخ داد و ادیسون اولین نمایشهای عمومی فیلم را در سال 1986 انجام داد. هرچند امروز نسخههایی از این فیلمها در دسترس نیست، اما میدانیم که در دو سال بعد از این اولین نمایشها، اولین نسخههای سینمایی از مصائب مسیح در هر دو کشور (فرانسه و آمریکا) به نمایش درآمدند. گفته میشود فیلم آمریکایی براساس نمایشنامه معروف «Oberammergau Passion Play» ساخته شده بود (البته در حد چند صحنه) ولی برخی هم میگویند که این صحنهها از اجرای این نمایش گرفته نشده بودند و بازسازی آن روی سقف خانهای در نیویورک بودند. در سال 1912، گروهی بازیگر و عوامل پشتصحنه به فلسطین و مصر سفر کردند تا «از آخور تا صلیب» را بسازند. منتقدان نوشتهاند این فیلمها و دیگر فیلمهای آن دوره درباره مسیح صادقانه، خویشتندارانه و بهشکلی بیروح فروتنانه بودند. این فیلمها بر معنویت مسیح تمرکز میکردند و انسانیت او را فراموش میکردند. فیلمهای بعدی مثل «انجیل به روایت متا» (1964) و «بزرگترین داستان عالم» (1965) ناتورالیستیتر و درونگرایانهتر بودند. این فیلمها سعی میکردند ابعاد انسانی مسیح و زجرکشیدن او را تصویر و در انگیزههای او کنکاش کنند. نگرانی درباب ارائه تصویر مناسب از مسیح و تلاش برای پرهیز از جریحهدارکردن باورهای هر بیننده احتمالی را میشود در درامهای «شمشیر و سندل» (درامهای تاریخی و انجیلی محبوب ایتالیایی در سالهای 1958 تا 1965) دنبال کرد. فیلمهایی مثل «کجا میروی» (کو وادیس/ 1951)، «خرقه» (1953) و «بن هور» (1959) از این دست فیلمها هستند. در این فیلمها نام مسیح برده میشود یا حضوری کوتاه بر پرده دارد اما حرف کمی درباره شخصیت یا مأموریت او گفته میشود. او را در دوردست میبینیم یا مثلا دست او قاب را پر میکند. شاید برای لحظهای صدایش را بشنویم یا دیگران درباره او سخن بگویند. درواقع حضور برجسته او آنقدر کوتاه است که نه میشود به تعریفی از او رسید و نه مخاطبی را ناراحت کرد. فقط این رویکرد به مسیح نیست که این فیلمها را شکل میدهد بلکه رویکرد به خود کتاب مقدس و برخورد نقادانه با آن هم باعث ساخت چنین فیلمهایی شده است. فرضیات مختلف درباره اینکه کتاب مقدس باید چگونه قرائت شود، درباره رابطه بین چهار انجیل و درباره نقد انجیلی، همگی واکنش به چنین فیلمهایی را ایجاد کردند. نقد مدرن انجیلی به ما کمک میکند تمایز هرکدام از اقتباسها را درک کنیم. اما به جز مورد استثنایی «انجیل به روایت متا» (1964)، فیلمهایی که زندگی مسیح را روایت میکنند برای روایت خود از چند انجیل الهام میگیرند. این رویکرد همسانسازانه درواقع اتحاد اناجیل را میپذیرد. با این کار، فیلمساز تفسیری غالب را تحمیل میکند که دربرابر زاویه دید متمایز هر کدام از نویسندگان یکی از اناجیل قرار میگیرد. نمونه افراطی چنین گرایشی را میشود در «ده فرمان» (1956) سسیل بی دومیل دنبال کرد که در آن بخشهایی از عهد جدید را با داستان خروج ترکیب میکند و در آن «سرود نیایش حضرت مریم» را از زبان مادر موسی میشنویم. چنین دستکاریهایی روی مخاطب عام که آشنایی اندکی با متن اصلی دارد، جواب میدهد اما برای کسانی که با موضوع بحثبرانگیز تألیف انجیلی آشنایی دارند، آزاردهنده است. مشکل دیگر تفاوت میان فرم روایی استفادهشده در متون انجیلی و فرم ژانرهای محبوب معاصر است. مخاطب مدرن به دنبال درونگرایی و توضیح انگیزههاست که این مسائل کمترین جذابیت را برای نویسندگان انجیلی دارند. نویسندگان اناجیل تصویری از کاری که مسیح کرد و آنچه گفت ارائه میدهند، اعمال و واکنش دیگران را روایت میکنند و علاقهای به سؤالهایی مثل اینکه چرا این شخصیت این کار را کرد، ندارند. یک نمونهاش را میتوان در روایت خیانت یهودا به مسیح دید. خواننده مدرن دوست دارد بداند چرا یهودا، عوامل حکومت را به سمت باغ جتسمانی هدایت کرد اما انجیل درباره این مسئله سکوت میکند. آیا او برای پول این کار را کرد؟ آیا یهودا همانطور که بعدا برخی صاحبنظران گفتند زاهدی بود که وقتی دید مسیح علیه رُمیها قیام نمیکند سرخورده شد؟ با این مشکلها وقتی پای سخنان بحثبرانگیزتر مسیح پیش میآید، بیشتر روبهرو میشویم. مسیح به چه فکر میکرد وقتی درخت انجیری را نفرین کرد که خارج از فصل ثمر نداده بود؟ اگر فیلمسازها بخواهند کاری فراتر از ارائه تصویری مقتبس از متن انجیل انجام دهند، باید با این سؤالها و سؤالهای مشابه آن دستوپنجه نرم کنند و پاسخی پیشروی مخاطب بگذارند. جهاننگری علمی دنیای مدرن و آگاهی مخاطب از توانایی صنعت فیلم در خلق جلوههای ویژه هم مشکلات دیگری ایجاد کرده است. مخاطبان ناباوری خود را کنار میگذارند تا وارد دنیای خیالی شوند که در آن فانتزی مجال رخدادن دارد. اما فیلمهای موفق مسیحی نمیتوانند فلسطین باستان را طوری نشان دهند که انگار شهر خیالی اوز است. آیا فیلمساز میتواند شفادادن بیماران، راهرفتن روی آب، چندبرابر کردن قرصهای نان و ماهیهای صیدشده و زندهکردن مردگان توسط مسیح را نمایش دهد و مخاطب حس نکند مسیح هم یک حقه سینمایی دیگر است؟ تصویرسازی واقعگرایانه سینما، پرداختن به موضع جدل اعتقادی درباره معنای رستاخیز را دشوار میکند. یک راهحل برای این مشکل کنارگذاشتن تصویرسازی ناتورالیستی و تداوم تاریخی است و «عیسا مسیح، سوپراستار» یا «Godspell (1973)» مثال چنین رویکردی هستند. راه دیگر جابهجایی در داستان به شیوه «سلام بر مریم» (1985) و «عیسای مونترال» (1989) است. در تمامی فیلمهای با موضوع مسیح، درباره اینکه کدام بخش انجیل روایت شود انتخابی صورت میگیرد. محدودکردن عوامل ماورائی و تمرکز بر مسیح بهعنوان کسی که آموزش میدهد، میآمرزد و میبخشد، میتواند از مشکل مخاطب مدرن بکاهد. برای مثال در نسخه سال 1927 «شاه شاهان» ما میبینیم که مسیح دختری کور را شفا میدهد و بعد هم مردگان را زنده میکند. اما در نسخه بازسازی فیلم در سال 1961 این عناصر حذف شدند. تنها معجزه وقتی رخ میدهد که مردی نابینا، با افتادن سایه مسیح بر سرش دوباره بینا میشود. متخصصان متون انجیلی بررسی میکنند که چطور نویسندگان اناجیل اصلی روایت خود را در پاسخ به نیازهای جامعهای خاص شکل دادند و از طرفی مورخان بررسی میکنند که چطور راویان بعدی دغدغههای خود درباره دین را وارد سخنان مسیح کردند. یکی از این مفسران استدلال میکند که واکنشهای کلیسا و منتقدان دینی درواقع انعکاسدهنده فرضیات دینی و دغدغههای اجتماعی جامعهای است که منتقد در آن زندگی میکند. دبلیو بارنز تاتوم پس از بررسیکردن پاسخ کلیسا به پخششدن چند فیلم درباره مسیح، اینطور پیشنهاد میدهد که: * پاسخ پروتستانهای مینلاین بیشتر مرتبط با ارزیابی فیلم از نظر ارتباط اجتماعی و تصویرکردن وجوه انسانی مسیح است. * پاسخ پروتستانهای اونجلیک بیشتر مرتبط با وفاداری فیلم به متون مقدس و تصویرکردن وجوه آسمانی مسیح است. * پاسخ نشریات کاتولیک به شکلی است که انگار نگاهی باز به چنین فیلمهایی دارند و انگار با تصویرهای مذهبی راحتتر هستند. * پاسخ یهودیان بیشتر متمرکز بر دغدغههای یهودیستیزی، بهرسمیتشناختن روایت یهودیان از زندگی مسیح و مسئله مسئولیت در قبال مرگ مسیح است. فرضیات و باورهای یک منتقد مذهبی واکنش او به فیلمی درباره مسیح را شکل میدهد. همین حرف را میشود درباره هر کار خلاقانه دیگر با کتاب مقدس زد. هر روایتی از داستان زندگی مسیح درواقع بیانگر دغدغه مذهبی راوی است. بنابراین، پییر پائولو پازولینی مارکسیست، موقع ساخت «انجیل به روایت متا» در انجیل، عیسا مسیحی را پیدا میکند که بسیار انسان است و همراه فقیران است و در مقابل حکومتی فاسد قرار میگیرد. تأثیر سؤالات اعتقادی یک هنرمند در قبال داستان مسیح شاید در هیچکجا به اندازه «آخرین وسوسه مسیح» آشکار نباشد. برای مارتین اسکورسیزی فیلمساز و نیکوس کازانتزاکیس رماننویس، معمای بزرگ این است که چطور یک نفر ایمان میآورد. این دو در آثارشان مسیحی را به ما نشان میدهد که در تمام عمرش دارد برای درک ندای پروردگار تلاش میکند. تنها موقع بهصلیبکشیدهشدن است که مسیح به آرامش میرسد و خودش را وقف ندای پروردگار میکند. در یک مقاله کوتاه مجال کافی برای پرداختن به تمامی فیلمهایی که درباره مسیح ساخته شدند نیست، یا حتا برای پرداخت پرجزئیات به چند تای آنها. برای همین در اینجا چهار فیلم بررسی شده است، که همگی را میشود راحت پیدا کرد و تماشا کرد. این فیلمها در کنار هم امکانات و مشکلات سر راه فیلمهایی با موضوع مسیح را بیان میکنند. اینکه در این فیلمها تصلیب و رستاخیز چطور تصویر شده، خودش بیانگر چالشهایی است که بر سر راه یک فیلم با موضوع مسیح برای مخاطب مدرن وجود دارد. «شاه شاهان» نیکلاس ری سال 1961 نیکلاس ری در هالیوود اولین فیلم مدرن دوران ناطق درباره مسیح را ساخت، فیلمی به نام «شاه شاهان». ری به سنت جلوهگرانه هالیوود کار کرد و با بودجه کلانی که در دست داشت فیلمی 70میلیمتری ساخت که گستره بصری پهناوری داشت و روایتی ملودرام. برای توضیح به مخاطب که باید فیلم را جدی بگیرد، فیلم با یک پیشپرده سمفونیک طولانی شروع میشود و محض احتیاط و جلوگیری از متوجهنشدن مخاطب، کلمه «پیشپرده» روی تصویر نقش میبندد. فیلم به سنتهای فیلمهای مسیحی قبل از خودش ساخته شده؛ یعنی به همسانسازی در اناجیل اربعه دست میزند اما از طرفی مواد داستانی غیرانجیلی بسیاری هم به روایت میافزاید. فیلم با غارت اورشلیم شروع میشود و هتک حرمت به مکان مقدسی که آنجاست. برای همسویی با دغدغه زمانهای که فیلم در آن تولید شده، بافت اخلاقی فیلم نشأتگرفته از سیاستهای درگیریها و تغییرات اجتماعی است. داستان زندگی مسیح در کنار داستان زندگی باراباس روایت میشود که به شکل زاهدی در مبارزه با رومیها تصویر شده. این تضاد را میشود وقتی دید که همزمان با حضور مسیح در اورشلیم، شورشی به رهبری باراباس در شهر شکل میگیرد. نقش مسیح را جفری هانترِ چشمآبی و جوان بازی میکند. در پیشنمایشهای تبلیغاتی فیلم گفته میشد که پس از جستوجوهای بسیار هانتر انتخاب شد چون میتوانست به این نقش «فروتنی و پارسایی» ببخشد. مسیحِ هانتر به معنای واقعی آموزگارِ دانش دینی است.
هرچند فیلمنامهای بدون تأکید بر وجوه ماورایی میتوانست داستان را برای مخاطب معاصر ملموستر کند، اما منتقدان جوان دلبر فیلم را زیادی زمینی توصیف کردند و هالیوود هم فیلم را با عنوان «من مسیحی نوجوان بودم» تبلیغ کرد. فیلم در صحنه رسیدن به تصلیب، به سؤال درباره انگیزه یهودا پاسخ میدهد و او را همعقیده با باراباس تصویر میکند. یأس باراباس از این است که در نقشه مسیح جایی برای واژگونی سریع شرایط سیاسی نیست و همین منجر به خیانت و مرگ میشود. در فیلمهای قبل از این که وجوه انسانی مسیح فدای الوهیت او میشد، بهندرت حس میشد که مسیح موقع شکنجه و تصلیب دارد زجر میکشد. آدم انتظار دارد مسیح روی صلیب، درد و زجر انسانها را تجربه کند. نیات پرهیزگارانه در پس تولید این فیلم باعث میشود وجوه انسانی مسیح جدی گرفته نشود. در آغاز صحنههایی که مسیح صلیب را در خیابانها بر دوش میکشد، زاویه دوربین طوری است که از بالا مسیح را ببینیم و چهره و درنتیجه احساساتش را نبینیم. بر بالای صلیب بیشتر به نظر میرسد او خسته و غمگین است تا رنجور. در این سکانس تلاش برای آرمانیکردن و غیرانسانساختن مسیح آنقدر قوی است که سازندگان به گریم متوسل شدند و مثلا وقتی نمایی رو به بالا از پیکر مسیح بر صلیب میبینیم تنش بسیار پاک است. وقتی مسیح میمیرد، پیکرش سخت و چوبین میشود، دیگر از مسیح زمینی خبری نیست، او به یک صلیب نمادین بدل شده؛ شبیه همان مجسمههایی که میشود در کلیساهای کاتولیک دید. فیلم در اینکه چطور ایده رستاخیز را به شکلی جذاب بیان کند دچار مشکل است. طبق متون مقدس، رستاخیز بحثی معمایی است. عیسای رستاخیزکرده کاملا با عیسای زمینی فرق دارد و حتی پیروانش هم باید متوجه این تفاوت بشوند. ری تلاش میکند با چند تصویر کوتاه از زوایای مختلف رستاخیز را به نمایش بگذارد. مسیح که بسیار انسانی به نظر میرسد جلوی مریم مجدلیه ظاهر میشود، بعد صدایش (که زیادی بم شده) شنیده میشود و درنهایت سایه بسیار بزرگ مسیح رستاخیزکرده بر زمین میافتد و شبیه یک صلیب است. این تصویرسازی از رستاخیز به نظر کاملا زاهدانه میآید اما اصلا قانعکننده نیست. همان زمان اکران فیلم منتقدی نوشت که رستاخیز در این فیلم طوری تصویر شده که آدم حس میکند «همه چیز توهم» بوده. فیلم ری نزد منتقدان سکولار و دیندار شکست خورد. بااینحال، فیلم هنوز میتواند مورد جالبی باشد از تلاش هالیوود برای قالبکردن داستان مسیح در فرمت یک ملودرام تاریخی باشکوه. «انجیل به روایت متا» پییر پائولو پازولینی تصویری کاملا متفاوت از زندگی مسیح را میشود در فیلم ایتالیایی «انجیل به روایت متا» مشاهده کرد. فیلم در مناطق روستایی بسیار فقیر جنوب ایتالیا و به سبک فیلمهای نئورئالیستی پس از جنگ جهانی دوم ساخته شده است. در این فیلم سیاهوسفید، بهدفعات از دوربین روی دست استفاده میشود و آدمهای محلی بسیاری را در آن میبینیم که فقط به خاطر چهرهشان انتخاب شدند نه مهارت بازیگری. نتیجه فیلم مستندگونه و خشنی شده است. حاشیه صوتی فیلم بسیار غنی است و در آن از موسیقیهای مذهبی آفریقا و آمریکا استفاده شده است و همینطور قطعات کلاسیک اروپایی برای تأکید و تفسیر تصاویر. پییر پائولو پازولینی کارگردان ادعایی نداشت که آدمی مؤمن است. درواقع او یک مارکسیست بود. همین باعث شد در زمان اکران فیلم جنجالهایی بهپا شود. اما منتقدان و مخاطبان به یک اندازه قبول کردند فیلم او تفسیری دوستانه، صادقانه و تفکربرانگیز از داستان مسیح است. پازولینی گفته بود یک روز در اتاق هتل خودش را زندانی کرده و انجیل به روایت متا را در یک نشست خوانده و واقعا تحتتأثیر داستانش قرار گرفته. در اغلب فیلمهایی که درباره مسیح ساخته شدهاند، مواد داستانی از چند انجیل به عاریت گرفته شدند و دور داستانی منطبق با انتظارات مخاطب روز قرار گرفتند. در مقابل، «انجیل به روایت متا» هیچ جملهای نیست که در کتاب مقدس نباشد و روایت متا با دیگر روایتهای انجیلی همسانسازی نشده است - البته پازولینی تکوتوک اشارههایی به انجیل اشعیا کرده است. تصویر مسیح در این فیلم کاملا برگرفته از روایت متا است ولی کل روایت انجیل را در فیلم نمیبینیم. پازولینی هم مثل دیگر سازندگان فیلمهای زندگی مسیح مجبور بوده دست به انتخابهایی بزند. او هم مثل دیگر فیلمسازهای معاصر معجزات بزرگ را حذف کرده و تغییر حالت مسیح در پایان را هم کنار گذاشته. پازولینی در روایت متا، مسیحی قدرتمند میبیند که از شرایط فقرا خشمگین است. هرچند او بلد است بخندد و از لذتهای زندگی بهره ببرد اما اغلب، او را تنها میبینیم؛ دور از دیگران و منزوی. تصویر مسیح در اینجا خشنتر از تصویر نرم و لطیفی است که در فیلمهای مسیحی به آن عادت کردهایم و این در حالی است که این تصویر در تضاد با روایت متا هم نیست. پازولینی مسیح را آدمی باانگیزه تصویر میکند که مدام در حال حرکت است. نقش اصلی او، نقش پیامبری معادشناس است که از آدمها میخواهد دست به انتخاب بزنند. این مسیح، هم میتواند مردم را از هم دور کند و هم آنها را متحد کند. میشود به تصویرسازی فیلم از یهودیان خرده گرفت. پازولینی بر درگیری مقامات بیتالمقدس تأکید میکند و نقش رمیها در تصمیمگیری درباره سرنوشت مسیح را کمرنگ میکند. به شکلی کنایی، این فیلمساز مارکسیست با این کار از بار سیاسی تصلیب میکاهد. حس یهودیستیزی فیلم تا حدودی با ارجاعهای پازولینی به انجیل اشعیا در موقع مرگ مسیح متعادل شده است، این ارجاعها پیشنهاد میدهند ما باید مسئولیت انسانی گستردهتری را نسبت به مرگ مسیح بپذیریم. پازولینی به جای تصویرکردن مسیح صلیببردوش در خیابانها از راه دور، دوربین روی دست را به میان جماعت پیرامون مسیح میفرستد. این تکنیک، ما را به دل تجربه مسیح میبرد. فریادهای دردآلود دزدانی که بر صلیب چهارمیخ میشوند، بر رنجی که میکشند، تأکید میکند و هرچند ما مسیح را موقع تصلیب نمیبینیم، اما فریاد دلخراشش را وقتی اولین میخ بر گوشتش مینشیند، میشنویم و از انسانبودنش مطمئن میشویم. پازولینی مریم مقدس، مادر مسیح را پای صلیب نشان میدهد و این اینترکاتهای بین واکنش مادر و کلوزآپ از چهره مسیح بر صلیب است که مرگ انسانی دردآلود و تراژیک مسیح را برایمان روایت میکند. در این فیلم، رستاخیز مسیح به جای استفاده از اکشن با موسیقی و نور القا میشود. سرود «حمد و ستایش» را موقعی که بدن مسیح از صلیب پایین کشیده میشود و در تابوت قرار میگیرد، میشنویم. وقتی سنگها به کناری زده میشوند و در تابوب باز میشود و میبینیم اثری از مسیح نیست، سرود «آمین» را میشنویم. بعد با شنیدن موسیقی کنگویی «میسا لوبا» که ویژه مراسم عشای ربانی است، نمایی باز از حواریون و دیگران میبینیم که به سمت مسیح رستاخیز کرده بر فراز تپهای میدوند. این سکانس از طریق تصاویر، تدوین و موسیقی حس قدرت را القا میکند. در اینجا رستاخیز را از طریق واکنش مؤمنان میبینیم. «آخرین وسوسه مسیح» در اواخر دهه 1980 دو فیلمساز پا را فراتر از روایتهای رسمی انجیلی برای ساختن فیلمی درباره مسیح گذاشتند. در سال 1988 در میانه بحث و اعتراضهایی گسترده، مارتین اسکورسیزی «آخرین وسوسه مسیح» را براساس رمانی از نیکوس کازانتزاکیس به همین نام ساخت و یک سال بعد هم، در هیاهویی کمتر، دنی آرکان، فیلمساز کانادایی-فرانسوی درام هنری «عیسای مونترال» را ساخت که داستان مسیح را در زمینه مونترال امروز دنبال میکرد. هیچ فیلمی درباره زندگی مسیح به اندازه «آخرین وسوسه مسیح» با موج پایدار اعتراض روبهرو نشده است. دیدن فیلم بدون توجه به جنجالی که بهراه انداخت، ممکن نیست. اعتراضها حتی پیش از اکران فیلم، ناگزیر فضا را برای پرسیدن این سؤال باز کرد که هدف فیلمساز از ساختن این فیلم چیست و کمتر به دستاوردهای فیلم اهمیتی داده شد. عدهای فکر میکردند این فیلم حملهای است به الوهیت مسیح و باورهای مسیحی. اسکورسیزی هم پاسخ داد که او بهواقع یک کاتولیک مؤمن است که علایق مذهبی خاص خودش را دارد. او اصرار داشت که هم فیلم و هم رمان نیکوس کازانتزاکیس، درواقع کنکاشی هستند درباره معنای تجسد (incarnation) و مسئله «شورای کلسدان» در سال 451 میلادی که در آن حکمی صادر شد مبنی بر اینکه مسیح، هم کاملا موجودی انسانی بود و هم موجود کاملا الهی. تعلیمهای مذهبی و دانش تاریخ سینمای اسکورسیزی در فیلم کاملا مشهود است. کمپوزیسیون بصری فیلم، برگرفته از تاریخ نقاشی دینی است و روایت و فرم فیلم درواقع واکنشی است به سبک و محدودیتهای فیلمهای مسیحی پیش از خودش؛ همین باعث میشود در فیلم شاهد تضادی غریب باشیم. اسکورسیزی تلاش میکند با انتخاب بازیگران برای نقشهای فرعی، این داستان را غیرغربی سازد، انتخاب لباس و استفاده از خالکوبیهای قبیلهای آفریقای شمالی هم پیرو همین تلاش است و البته انتخاب موسیقیاش هم در همین راستاست. درعینحال، او به تاریخچه تصویرکردن مسیح در نقاشیهای غربی رجوع میکند و از آنها در تصویرسازیهای خودش استفاده میکند، احتمالا هیچکدام از این تصویرسازیها به اندازه جایی که مسیح قلب تپنده خود را بیرون میکشد و نشان میدهد آشکار نیست، صحنهای که کاملا یادآور نگاه غرب به قلب مقدس مسیح است. در «آخرین وسوسه مسیح» اولین تصویری که مسیح را میبینیم، تنهاست و تقریبا عریان و در بیابان دارد با شیاطین نبرد میکند. مقابله او با سرشت معنویاش و پاسخ او به وحی، پیشه نجاری را پیش گرفته و صلیب میسازد. در سراسر فیلم، تنشی درونی، میان بعد معنوی و انسانی او در جریان است. مسیح مقاومت میکند، شک دارد و در جستوجوی پیامی است که باید آورنده آن باشد؛ این جدل درونی تا پای صلیب ادامه دارد. مسیح اسکورسیزی به شکلی بصری و با نشاندادن جزئیات، درد انسانی شکنجه و به صلیب کشیدهشدن را تجربه میکند. زیر تازیانهها خون میریزد و گرمای اشعه سوزان آفتاب را حس میکند. وقتی میخها دارند در گوشتش فرو میروند میبینیم که بدنش میلرزد. وقتی روی صلیب است، میتوانیم دیالوگ درونیاش را بشنویم، اما صدای جمعیت پای صلیب محو میشود انگار مسیح دچار هذیان شده. هیچ تعاملی با دیگران وجود ندارد، نه خبری از شمعون قیروانی است که صلیب را برایش بر دوش بکشد، نه سخنی با دزدانی میگوید که همراه او مصلوب میشوند. نتیجه رنج و جدل انسانی است، البته بدون هیچگونه حس ارتباط با دیگران. جنجالیترین بخش «آخرین وسوسه مسیح» درواقع در 30 دقیقه پایانی فیلم دیده میشود. هذیان مسیح عمیقتر میشود و وارد یک فانتزی- خیالی طولانی میشویم که در آن مسیح با وسوسهای که در عنوان فیلم آورده شده روبهرو میشود. او فرشته نگهبانی را میبیند که به سمتش میآید و از صلیب پایینش میآورد و به او میگوید یک زندگی «نرمال» طولانی انسانی در پیش دارد، زندگیای کاملا انسانی که مثل زندگی قبلیاش همزمان انسانی و آسمانی نیست. او در این بین تأسیس کلیسا را میبیند و اطمینان پیروانش از مرگ او و رستاخیزش را. در پایان این فانتزی، مسیح میبیند که از نفی بعد آسمانی خود نادم است و از پروردگار درخواست میکند اجازه بدهد فرزند او باشد، وحی را بپذیرد و بمیرد و رستاخیز کند. در این لحظه است که او از حالت خواب و رؤیا بیدار میشود. هذیان کنار میرود، مسیح مأموریت مذهبی خود را میپذیرد و آن را به اتمام میرساند و میمیرد. فیلم با نمایش نورهايي که نشان پیروزی هستند و موسیقی که یادآور تلاش پازولینی برای بیان مفهوم رستاخیز بود پایان میگیرد. از نظر دینی، «آخرین وسوسه مسیح» رابطه دو وجه آسمانی و زمینی مسیح را بررسی میکند. خبری از «درک و ترکیب صلحآمیز» جنبه انسانی و آسمانی نیست. مسیح در «آخرین وسوسه مسیح» با شک و وسوسه درگیر است؛ به وحیای که به او شده شک دارد و با آن کلنجار میرود، هویت و مأموریت خود را نمیشناسد. آخرین وسوسه او فقط خیلی ساده پرداختن به زندگی روزمره و جسمانی نیست، بلکه پذیرفتن معنا و مسئولیت بعد آسمانی است. مفسران زندگی مسیح دوست دارند سؤالهای خود پیرامون دین را از زبان مسیح بپرسند. برای اسکورسیزی سؤال مرکزی انگار این است که چطور یک انسان به ایمان میرسد، آن هم به شکلی که درکی واضح از هدف، رسالت و وحی داشته باشد. رسالت مسیح اسکورسیزی، با همه بعاد انسانیاش، ربط اندکی به آموزهها و شفابخشی مسیح دارد. رسالت مسیح همراهکردن بعد انسانی و آسمانی است و در «آخرین وسوسه مسیح»، اسکورسیزی میگوید مسیح با پذیرفتن مرگ و رستاخیز خود، موفق میشود رسالتش را به سرانجام برساند. بنابراین مسیح او، تا پای صلیب در جدال درونی است، پیروزی مسیح در پذیرش نقشش است و فیلم کاری ندارد که معنای زندگی مؤمنامه و همراه با درک دین چیست (برای اسکورسیزی هویت و درک هویت مهم است). رویکرد متفاوت دیگر به تعریف داستان زندگی مسیح را میشود در «عیسای مونترال» دید. در این فیلم هم مثل «شاه شاهان» داستان انجیلی با داستانی دیگر ترکیب میشود، اما به شکلی کاملا متفاوت و با تمثیلی کاملا متمایز؛ فیلم داستان دانیل را دنبال میکند. بازیگر- کارگردان جوانی که استخدام شده تا یک نمایش مبتنی بر مصائب مسیح دِمُدهشده را در نمازخانه کوچک کاتولیک در مونترال امروزی روی صحنه ببرد. بازیگرانش را انتخاب میکند و تحقیقکردن و نوشتن نسخه امروزی مصائب مسیح را شروع میکند. تحقیقات دانیل او را به سمت خواندن متنهای صاحبنظران معاصر مسیحیت میبرد و در نتیجه پرسشها و گمانهزنيهای آنها را وارد نمایشنامه خود میکند. بدینترتیب نمایشنامه او مبتنی بر روایتهای رسمی انجیل است و البته ارجاع به متون مقدسی که به رسمیت شناخته نمیشوند، همچنین الهامگرفتن از قرائتهای امروزی از بارداری مریم باکره و معجزات و رستاخیز. این فیلم نامزد اسکار در رشته بهترین فیلم خارجیزبان شد. نمایشنامهای که دانیل مینویسد یک داستان در داستان است درباره بازیگران، کلیسا و معلم آنجا. هرچه همذاتپنداری دانیل با موضوعش بیشتر میشود، تعداد حوادثی مشابه با رخدادهایی که در انجیل از آنها سخن رفته در زندگی دانیل و اطرافیانش بیشتر میشود. دو داستانی که آرکان در این فیلم پیش میبرد تفسیرکننده و توضیحدهنده یکدیگر هستند. ما در اینجا دو مسیح مرتبط، اما متمایز داریم. مسیح نمایشنامه شمایلی است معمایی که میخواهد قلمرو پروردگار را پس بگیرد. دانیل/مسیح، اما به دنبال معنای تصلیب و رستاخیز است و به مرور جستوجویش لحنی آخرزمانی میگیرد. فیلمسازها بااینحال با واردکردن فرضیات و سؤالات خود دست به چنین کاری میزنند. فیلمهای مسیحی هرکدام به نوبه خود جذاب هستند؛ اما حتی بهترینهای آنها هم برداشتی مختصر از زندگی مسیح ارائه میدهند و شاید همین کلید درک این فیلمها باشد. اگر به آنها به عنوان ترجمه کتاب مقدس نگاه کنیم که میتوانند جایگزینی برای انجیل باشند، کاری بیهوده است، چون خودمان از کاستیهای آنها آگاه هستیم. بااینحال، اگر به آنها به عنوان بخشی از دیالوگ انسانی دنبالهدار با داستان مسیح نگاه کنیم، آن موقع هر فیلم را به شکل یک تلاش از خیل تلاشهای انجامشده برای برقراری ارتباط با کتاب مقدس با استفاده از ابزار قصهگویی روز میبینیم. بهاینترتیب است که محدودیتهای سینمایی کمتر آزارمان میدهند و امکان روشنگریشان برایمان اهمیتی بیشتر پیدا میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.