امام، کاپیتولاسیون و چند نکته
غلامعلی رجایی
«انّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیهِ راجِعُونَ. من تأثر قلبی خودم را نمیتوانم انکار کنم. قلب من در فشار است. ایران دیگر عید ندارد. عید ایران را عزا کردند ما را فروختند، استقلال ایران را فروختند. عزت ما پایکوب شد. عظمت ایران از بین رفت. عظمت ارتش ایران را پایکوب کردند. قانونی به مجلس بردند... مستشاران نظامی (خارجی) را... با خانوادههایشان، با کارمندان اداریشان، با هر کس به آنها بستگی دارد، اینها از هر جنایتی که در ایران بکنند، مصون هستند. اگر یک خادم آمریکایی یا اگر یک آشپز آمریکایی، مرجع تقلید شما را وسط بازار ترور کند، پلیس ایران حق ندارد جلو او را بگیرد. دادگاههای ایران حق ندارند او را محاکمه کنند باید برود آمریکا آنجا اربابها، تکلیف را معین کنند. ما این قانون را که در مجلس واقع شد، قانون نمیدانیم. ما این مجلس را مجلس نمیدانیم، ما این دولت را دولت نمیدانیم، اینها خائناند به مملکت ایران». عباراتی که ذکر شد، بیانات امام در آبان سال 43 است. شاه در تیرماه این سال در سفری به آمریکا در ازای دریافت وامی بهمبلغ 200 میلیون دلار تعهد کرد مصونیت سیاسی و حق قضاوت کنسولی یا کاپیتولاسیون آمریکاییها را در ایران - که حتی در زمان ناصرالدینشاه قاجار توسط مرحوم امیرکبیر، صدراعظم غیرتمند ایرانی، نادیده گرفته شد و مأموران خاطی انگلیسی یا روسی که خود را مصون از تعقیب قضائی ایران میدانستند تنبیه و به فلک بسته میشدند- به رسمیت بشناسد. حسنعلی منصور، لایحه مصونیت قضائی آمریکاییان را پس از تصویب در مجلس سنا، در تاریخ دوم مهر 1343 در مجلس شورای ملی نیز تصویب کرد. 11روز پس از تصویب قانون معافیت نظامیان آمریکایی از شمول مقررات قضائی ایران، حسنعلی منصور، لایحه دریافت وام 200 دلاری از یک بانک آمریکایی را با تضمین دولت ایالات متحده به مجلس برد و تصویب کرد. این وام به خرید سلاحهای آمریکا اختصاص داشت. امام که همواره از طریق بعضی علاقهمندان خود نسبت به آنچه در مجلس و دولت میگذشت آگاهی داشت، وقتی این خبر را دریافت کرد که در مجلسین به صورت خیلی محرمانه مخصوصی این قانون ننگین درحال تصویب است از کانالهای مختلف دستور داد این مصوبه با جزئیات آن برای وی تهیه شود تا در اولین فرصت بتواند آن را برای مردم افشا و نسبت به تصویب آن اعتراض کند. مجاهد قدرناشناخته، شهید مهدی عراقی و آیتالله اکبر هاشمیرفسنجانی دونفری بودند که از سوی امام مأمور شدند صورتجلسه مذاکرات نمایندگان مجلسین سنا و شورا را برای وی تهیه کنند که تهیه و تقدیم ایشان شد. امام پس از کسب اطمینان در این زمینه تصمیم گرفت برای افشای خیانت دولت و رژیم شاه در جهت حفظ استقلال ایران در اولین فرصت این مسئله را افشا و محکوم کند. نکته مهم دیگر هوشمندی امام در تعیین تاریخ سخنرانی دراینباره بود. ایشان روز چهارم آبان که مصادف با تولد محمدرضاشاه بود و در کشور همهساله به این مناسبت جشنهایی برپا میشد را انتخاب کردند و با ارسال پیکهایی به علمای سرتاسر کشور تصمیم خود را به ایراد نطقی تاریخی که منجر به تبعید 14ساله وی شد، اعلام کردند. اهمیت این نطق در این بود که پس از سرکوبی قیام و اقدام مردم توسط رژیم شاه ایراد میشد. رژیم شاه تصور میکرد با این سرکوب زهرچشم خوبی از مردم گرفته و به خیال خود روحانیت و مردم را به سکوتی منفعلانه کشانده است. تا رژیم از این تصمیم امام مطلع شد، برای بازداشتن وی از این اقدام افشاگرانه، نمایندهای را از تهران به قم فرستاد تا با امام دیدار و او را از این اقدام نهی کند ولی امام وی را نپذیرفت. بنابراین نماینده دربار توانست با حاج سیدمصطفی، فرزند امام، دیدار کند و پیام را به وی برساند. آنچه در بیانات امام که در طلیعه این نوشتار ذکر شد دیده میشود، تکیه امام بر مسئله «ایران» است. در چندخط عبارت خطابه ایشان 9 بار کلمه ایران تکرار شده است. نادیدهگرفتن قوانین قضائی کشور در محاکمه مجرمان، مهمترین نتیجه منفی و زیانبار برقراری کاپیتولاسیون است. برمبنای این قانون استعماری، چنانچه در ایران بعضی عناصر درحال جاسوسی برای کشورهای بیگانه دستگیر شوند دولت ایران و محاکم قضائی آن، حق برخورد با مجرمان را ندارند. کار به جایی رسید که برخی دول استعماری با استفاده از این امتیاز از بعضی شهروندان ایرانی در جهت جاسوسی بهنفع خود استفاده میکردند. نکته کمترگفتهشده درباره کاپیتولاسیون این است که این مصونیت از مجازات، برای تبعههای کشور موردنظری که از این حق برخوردار بودند، دیگر شهروندان کشور امتیازدهنده و بهویژه صاحبمنصبان را به وابستگی به کشور برخوردار از این حق میکشاند چون درصورت ارتکاب جرم و خطا از هرگونه مجازاتی در کشور خود مصون بودند و کسی حق دستگیری و محاکمه و مجازات آنها را نداشت. نکته مهم دیگر اینکه آمریکاییهای برخوردار از این حق در ایران از سلامت فرهنگی لازم و اتخاذ رفتار مناسب و شایسته با آداب، مذهب و فرهنگ مردم مسلمان ایران برخوردار نبودند. عملا دست به فسق و فجور میزدند و کسی را یارای برخورد با آنها نبود. این رفتار یکطرفه نوعی تحقیر ملتی مسلمان با سابقه چندهزارساله توسط شهروندان ملتی بود که از تأسیس آن چند قرن بیشتر نمیگذشت. امامخمینی در حقیقت در برابر این تحقیر کشور و ملت ایستاد و آن را نوعی خیانت نامید و صریحا در برابر آن موضع گرفت و آن را بهتعبیری فروش آبرو و حیثیت ایران نامید. امام در یک موضعگیری کاملاانقلابی و غیرتمندانه تکلیف دولت و مجلس را با اعطای این امتیاز معلوم کردند و گفتند ما این دولت را دولت نمیدانیم. ما این مجلس را مجلس نمیدانیم. محکومکردن همزمان آمریکا، روسیه و انگلیس از سوی امام نیز از ویژگیهای این بیانات آتشین است. امام فرمودند: آمریکا از انگلیس بدتر، انگلیس از آمریکا بدتر، شوروی از هردو بدتر، همه از هم بدتر، همه از هم پلیدتر و درنهایت گرفتاری ایران را متوجه آمریکا و اسرائیل دانستند. امام در این نطق کوبنده و آتشین که در تاریخ نطقهای وی علیه رژیم شاه استثناست...
ضمن اعلام خطر، دامنه خطابوعتاب خود را متوجه ارتش سیاسیون حوزههای علمیه ایران و عراق دانستند و به همه آنها اعلام خطر کردند. امام در مقایسهای معنادار درباره اعطای این امتیاز به آمریکا فرمود: «اگر چنانچه یک آشپز آمریکایی، شاه ایران را زیر بگیرد، هیچکس حق تعرض ندارد چرا؟ برای اینکه میخواستند وام بگیرند از آمریکا. آمریکا گفت باید این کار بشود. ایران خودش را فروخت. برای این دلارها؛ یعنی استقلال ما را فروختند در ازای وام 200 میلیونی». امام در اینباره نهتنها به سخنرانی اکتفا نکردند بلکه در همین روز بیانیهای صادر و در آن تندترین حملات خود را علیه دولت آمریکا اظهار کردند. در این اعلامیه به همپیمانی آمریکا و اسرائیل و حمایت آمریکا از اسرائیل اشاره شده بود. رژیم شاه که فکر میکرد برای همیشه با سرکوب قیام 15 خرداد امام و مردم و انقلابیون را سر جای خودشان نشانده است پس از این سخنرانی امام بسیار خشمگین شد و 9 روز پس از این نطق انقلابی در سحرگاه 13 آبان ایشان را که مشغول تهجد و نماز شب بودند دستگیر و بههمراه مأموران امنیتی مستقیما به فرودگاه مهرآباد تهران منتقل و به ترکیه تبعید کرد؛ تبعیدی که با انتقال امام به عراق حدود 15 سال به درازا کشید. سرانجام با بازگشت ایشان در12 بهمن 57 از پاریس به کشور برای همیشه طومار عمر رژیم شاهنشاهی برچیده شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.