پیروزی دیپلماسی بر جنگ
اردشیر زارعیقنواتی
نشست وین درمورد سوريه را شاید بتوان به عنوان یک مرحله جدید در مسیر حلوفصل سیاسی جنگ داخلی و بحران سیاسی این کشور تلقی کرد. به دلیل اینکه بحران سوریه بعد از مرحله اول كه شامل اعتراضات داخلی بود، به واسطه دخالت قدرتهای منطقهاي و فرامنطقهاي در سوقدادن این اعتراضات به سمت جنگهای مسلحانه و منازعات فرقهاي، هماکنون به یک جنگ جهانی کوچک تبدیل شده است، لاجرم نفس این نشست که بر خلاف دیگر کنفرانسهای برگزارشده توانست تمامی طرفین منازعه خارجی را گرد هم آورد، در نوع خود یک پیروزی برای تفوق منطق «دیپلماسی» بر جنگ بوده است. آنچه این موفقیت نسبی را تا حدود زیادی پررنگ میکند، توافق طرفین حول یک برنامه 9 مادهاي در چارچوب مصالحه مرضیالطرفین و تعهد دو طرف میز برای ادامه پروسه تفاهم دیپلماتیک است. عبور بازیگران اصلی بحران سوریه از پیششرطهای انتزاعی و اولیه خود در این سالهای پرتنش، که در رأس آن شرط تعیین تکلیف «بشار اسد» رئیسجمهوری قانونی این کشور قرار داشت، را شاید بتوان دومین مورد برای موفقیت نسبی نشست وین به حساب آورد. بدونشک این دو موفقیت عمده به دست نمیآمد به غیر از آنکه طرفین خارجی منازعه به این یقین مسلم میرسیدند که راهحل بحران سوریه از مسیر ادامه جنگ و خشونت به سرانجام نخواهد رسید. به تعبیری سادهتر پذیرش نقش و موجودیت طرفین منازعه در ابعاد ملی و فراملی در کنار توافق حول مبارزه همگانی علیه گروههای تروریستی و بنیادگرا تنها راه خروج از بنبست موجود خواهد بود. از طرف دیگر همین پذیرش کانونی آینده «سکولار» و حفظ ساختارهای موجود سیاسی- امنیتی سوریه به همان نسبت که دولت اسد را خشنود میکند، میتواند راه را بر نقشآفرینی تمامی گروههای تندرو از قبیل داعش، جبهه النصره، جیشالاسلام، جبهه اسلامی، جندالشام و لواءالتوحید در معادلات جدید بسته و راه را برای مصالحه سیاسی قابلقبول باز کند.
آنچه در توافق اولیه نشست وین به دست آمد، هرچند که گام اول در یک مسیر طولانی خواهد بود اما در صورتی که ادامه مذاکرات بتواند طرفین منازعه را ملزم به رعایت چارچوب کلی این تفاهم سیاسی کند، میتواند به عنوان شاهکلید قفل دروازهاي باشد که از وین تا دمشق میبایست با پشتسرگذاشتن هر ایستی بهمرور دروازههای بیشتری را باز کند. بدون هیچ تردیدی از روز اول شکلگیری بحران سوریه بازیگران اصلی در ابعاد بینالمللی، روسیه و آمریکا و در ابعاد منطقهای ایران و محور عربستان- ترکیه بودهاند و مواضع این اضلاع متضاد، قبل از نشست وین چنان بود که حتی به دلیل اعلان پیششرطهای یکجانبه، احتمال و امکان هیچ مذاکره و مصالحه عینی وجود نداشت. با توجه به ورود عوامل جدید از جمله توافق هستهای بین ایران و غرب و مهمتر از همه دخالت گسترده نظامی (هوایی) روسیه با دعوت رسمی دولت اسد در سرکوب گروههای تروریستی و مخالفانی که تا پشت دروازههای دمشق رسیده بودند، همکاری فعال ایران در حمایت از پیشرویهای ارتش سوریه به سمت مناطق استراتژیک حمص، حما، دیرالزور و بهخصوص حلب توانست بسیاری از معادلات قبلی را که موجب استمرار وضعیت کنونی شده بود به صورت کمی و کیفی به هم زده و نشست وین دقیقا در بطن چنین شرایطی زاده شد. اینکه در این روزها مرتب گفته میشود نشست وین نشاندهنده شکست استراتژی دخالت نظامی روسیه در سوریه بوده است، دقیقا اشتباه است چراکه از همان ابتدای فرمان «ولادیمیر پوتین» برای آغاز این حملات، اهدافی چون حمایت از دولت اسد و نابودی گروههای تروریستی متنوع حاضر در بحران سوریه برای تسهیل و تعیین روند و پروسه مصالحه سیاسی در دستور کار مسکو - تهران بوده است. از طرف دیگر مسکو و تهران به عنوان متحدان اسد همیشه ضمن دفاع از مشروعیت دولت دمشق بهخوبی میدانستهاند که در سوریه هیچکس پیروز این جنگ نخواهد بود و هماینک بیشترین تمرکز آنان بر حفظ شاکله ساختار موجود و تشکیل دولت وحدت ملی با شراکت نیروهای معتدل مخالف بوده است. درواقع نشست وین حاصل تجدیدنظر کمی و کیفی ائتلاف حامیان خارجی مخالفان اسد است که این بار شرط همیشگی و به قول آنان غیرقابلعبور «حذف اسد» را حداقل در دوره انتقالی کنار گذاشتهاند. سخنان «جان کری» وزیر امور خارجه آمریکا مبنی بر اینکه هدف مذاکرات وین در واقع «مواجهه با چالش اصلی در سوریه برای ترسیم نقشه راه خروج از جهنم است» در همین راستا عنوان شده است. یک روز بعد از نشست وین نیز «بانکیمون» دبیرکل سازمان ملل متحد در جریان گفتوگو با رئیس کمیته بینالمللی صلیب سرخ در ژنو ضمن اشاره به پیششرط برکناری اسد به عنوان یک گروگانگیری بهصراحت میگوید«آینده سوریه یا آینده تمام مذاکرات صلح، نباید به مسئله آینده یک نفر بستگی داشته باشد و مردم سوریه باید درباره آینده بشار اسد تصمیم بگیرند»؛ موضوعی که تأکیدی بر همین تجدیدنظر و صحهگذاشتن بر مواضع روسیه و ایران بوده است. هرچند توافق اولیه وین پیروزی دیپلماسی بر جنگ و پذیرش یک راهحل مرضیالطرفین تلقی میشود اما در میانه این آشوب، موقعیت مسکو و تهران در جایگاه برتری نسبت به گذشته قرار گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.