وقتی که اندیشه به زبان نمیآید
عبدالرحمن نجلرحیم- عصبشناس و عصبپژوه
زمانی نهچنداندور برای گزارشهای اولشخص ناشی از تراوشات ذهنی، چندان ارزش و اعتبار علمی قائل نبودند و تنها مشاهدات عینی سومشخص از اعتبار لازم برخوردار بود. اما هماکنون چاپ مقالهای از تجربیات ذهنی نویسندهای که دچار سکته مغزی میشود در صفحات آغازین یکی از شمارههای اخیر مجله علمی نورولوژی رفتارشناختی، خبر از تغییر موضع علم و اهمیت پیداکردن گزارشهای اولشخص در تجربیات ذهنی در فهم کارکردهای مغزی میدهد. جالب توجه خواهد بود که بدانیم این مقاله برای اولینبار دوسال قبل از چاپ در این مجله در صفحات مروری آخر هفته روزنامه غیرتخصصی نیویورکتایمز منتشر شده بود.
داستان از این قرار است که «آلبرتو مانگویل»، نویسنده آرژانتینیالاصل ساکن نیویورک، در 65سالگی وقتی در شهری کوچک در فرانسه زندگی میکرد، دچار سکته مغزی کوچکی میشود که مدتی قادر به بیان افکار خود نبود. «مانگویل» آنچه که در این دوران بر او گذشته است را در این مقاله شرح میدهد. او میگوید در بعدازظهری که پشت میز کارش نشسته بوده و به نامهای جواب میداده، وقتی شروع به نوشتن اولین واژه میکند، احساس میکند که واژه، قبل از آنکه روی کاغذ بیاید، فرار میکند و ناپدید میشود. متعجب میشود، ولی نگران نمیشود و فکر میکند خسته شده است و با خود میگوید بعد از اتمام یادداشت باید لختی استراحت کند. اما متوجه میشود که جملهای را که میخواهد بنویسد در ذهنش شکل نمیگیرد. واژهها از خواسته او سرپیچی میکنند و از انجام این کار امتناع دارند. با تلاش طاقتفرسای ذهنی موفق میشود فقط یکی، دو خطی بنویسد. نگران میشود، از دفتر کارش خارج میشود تا به شریک زندگیاش درباره این اتفاق ناخوشایند بگوید، اما متوجه میشود که نمیتواند کلمهای به زبان بیاورد و لکنت شدید زبانی گرفته است. آمبولانس میآید او را به بیمارستان میرساند و با تشخیص سکته مغزی درمان میشود. او در اتاق بیمارستان برای امتحان ظرفیت حافظهای گفتاریاش سعی میکند قطعات ادبی و شعری را که از حفظ بوده، تکرار کند. از جمله شعری از «ادگار آلن پو» و قطعاتی از «دانته» و دیگران را که بهخوبی به خاطر میآورد. متوجه میشود که از ابتدا در خواندن مشکلی نداشته و پس از چندساعت از واقعه، توانایی نوشتن او نیز برمیگردد، ولی هربار که میخواهد چیزی به پرستار بگوید دچار لکنت شدید تکلمی میشود و بهبود این اختلال گفتاری مدتها طول میکشد. «مانگویل» مینویسد که این تجربه او را وادار کرده است تا این مقاله را درباره رابطه اندیشه و زبان بنویسد. براساس این تجربه او مطمئنتر میشود که ابتدا اندیشه در ذهن پیدا میشود و وقتی در عرض کسری از ثانیه، اندیشهای جرقه میزند، شاخه و برگهای زبانی به دورش چنبره میزنند. به نظر او به علت همین سرعت پردازش ناآگاهانه در مغز است که اندیشه از زبان غیرقابلافتراق میشود. او مینویسد وقتی لختهای راه خونرسانی به بخشی از مغزش را میبندد، سلولهای مغزی بخشی از مغزش میمیرند و مانع میشوند تا فعل اندیشهاش به بیان گفتاری تبدیل شود. این حادثه، سؤالی در ذهن او ایجاد میکند که اندیشه قبل از بلوغ کلامیاش چگونه پدیدهای است؟ شاید همان چیزی است که «دانته» در «کمدی الهی» در گذر به بهشت میگوید که در ذهن من رعدوبرقی میزند تا به آنچه که در اشتیاقش بودم، برسم. درواقع این همان اندیشهای است که هنوز به واژه درنیامده است. در شرایط عادی ما مراحل این فرایند پیچیده اما سریع را متوجه نمیشویم. اما برای «مانگویل» بعد از سکته، این فرایند سریع بهشدت کُند، حتی متوقف و ناپایدار میشود، مانند وقتی که ناگهان چراغ راهپلههای مکان آشنایی را که تو از آن میگذری، خاموش کرده باشند. او مینویسد در شرایط بعد از سکته است که آگاهیاش بهسوی اندیشه بدون کلام جلب میشود، مانند آدمی که آنگاه که پایش میشکند، به راهرفتن خود هوشیاری پیدا میکند. «مانگویل» مینویسد برای او پل بین اندیشه و گفتار فرو ریخته بود و در یک طرف این پل شکسته، افکار منتظر مانده بودند که قادر به رسیدن به طرف دیگر پل یعنی زبان نبودند. اندیشههای از کلام دورافتاده او در بیرون از زمان و مکان شکل میگرفتند و همهچیز درحالحاضر، همین الان و اینجا اتفاق میافتاد. اما هیچچیز ناپدید نمیشد و به سایهها نمیپیوست، بلکه همهچیز حضور داشت، حتی اگر در حال تغییر بود. چون نقاشیهای دوران قرون وسطا که در آنها سیر تکوین قصهای طولانی گسترده در زمان و مکانی وسیع، در قاب منجمدی از نظر زمانی و مکانی به تصویر کشیده میشد. این تجربه، «مانگویل» را قانع میکند که زبان نقشی محوری در ساختارمندی زمانی و فضایی اندیشه دارد و با دستور زبان است که گذشته و حال و آینده در ذهن ما شکل میگیرد. اما آنچه که در حال اتفاق میافتد، در زبان نیز از اهمیت بیشتری برخوردار است و در اکثر زبانها زمان حال معادل آنچه واقعی و حقیقی است، تلقی میشود. درحالیکه آنچه در گذشته و آینده اتفاق میافتد، از چنان حتمیت و قطعیتی برخوردار نیست. «مانگویل» در ادامه نوشته خود، از داستان کوتاه «نامیرا»ی بورخس یاد میکند که در آن راوی در سفری اسطورهای و پرماجرا به سرزمین نامیرایان، درمییابد که جهان بیزبان، جهانی بیمرگ است، زیرا در آن گذشته، حال و آیندهای وجود ندارد و در چنین جهانی تجربه زندگی انسانی غیرممکن میشود. «مانگویل» مینویسد که تجربه بستریشدن در بیمارستان و تصویربرداری از مغز سکتهکردهاش در درون ماشینی قبرمانند، همراه با اشرافی که به کارکرد اندیشه و زبان در طول این واقعه پیدا میکند، او را به این نتیجه میرساند که برعکس آنچه انسانهای دوران قرون وسطا فکر میکردند که هرگز برای انسانها ممکن نخواهد بود، ما امروز میتوانیم مشاهدات خودمان را مشاهده و نقشه اندیشهمان را کشف کنیم و همزمان هم تماشاچی و هم بازیگر آنچه در ذهنمان میگذرد، باشیم. ما انسانها بهتدریج قادر شدهایم که روحمان را در دستان خودمان بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.