گفتوگوی «شرق» با شیردل، بهارلو و خوشنویس
مرگ نگاتیو، مرگ سینماست
عسل عباسیان: فیلمها هم مثل آدمها پیر میشوند، کمکم ازکارافتاده میشوند و یک روز میمیرند؛ نگاتیوها و پوزیتیوها و سلولوئیدها، حتی با فراهمکردن شرایط خاصی که برای نگهداریشان لازم است، ماندگاری ابدی ندارند و پس از اینکه عمرشان سپری شد، غیرقابلاستفاده میشوند و مرگشان فرامیرسد. اما چطور میتوان گنجینه سینمایی یک کشور را همچون دیگر گنجینههای هنر و فرهنگش حفظ کرد تا با مرگ نگاتیوها و پوزیتیوها، بخشی از تاریخ هم نمیرد؟ «کامران شیردل»، مستندساز پیشکسوتی که «اون شب که بارون اومد» او، اولین فیلم ایرانی بود که به کمک تکنولوژی روز احیا شد، درباره وضعیت فیلمهای خودش میگوید: «نگاتیو و پوزیتیو و سلولوئید را نمیتوان برای همیشه نگه داشت چون شرایط نگهداری خاصی لازم دارد، من هم یک زمانی طی توافقی، همه نگاتیوهایم را به وزارت ارشاد دادم. خوشبختانه حدود سهسال پیش نگاتیوهای «اون شب که بارون اومد» که در حال خرابی بود، بازسازی شد و نجات پیدا کرد. نگاتیو «آیینهها» در مدرسه سینمایی رم نگهداری میشود و از وضعیت آن بیخبرم. «بوم سیمین» اولین فیلمی بود که به سفارش وزارت فرهنگ ساختم و نگاتیوش در فیلمخانه ملی ایران نگهداری میشود که اگر احیا نشود، آن هم بهزودی دچار مشکل خواهد شد. اما احیای نگاتیوها، بودجه کلانی میخواهد که شاید دولت از پس پرداخت آن برنیاید. بههرحال، نگاتیوها بهتدریج از بین میروند، انگار که سرطان بگیرند، نقره فیلم از بین میرود و فیلم میمیرد. اما تابهحال خیلی از فیلمهای تاریخ سینما، نجات پیدا کردهاند. نگاتیوها پس از اینکه عمری را طی میکنند، باید مرتب چک شوند. گذر عمر برای آنها هم مثل پیرشدن آدمیزاد است، باید مدام مثل فردی پیر سلامتشان چک شود. باید جای درستی قرار بگیرند و دمای مشخصی داشته باشند. اتفاقی که برای «اون شب که بارون اومد» افتاد، این بود که همان سال 1346 موقعی که فیلم ساخته شد، ظهورش درست صورت نگرفته بود و در طول زمان، نگاتیوها لطمه خوردند، تا دو، سهسال پیش که توسط فیلمخانه ملی ایران و با همکاری شرکت آریا احیا شد». شیردل با یادآوری اتفاقی که اسکورسیزی با احیای فیلمها در هالیوود رقم زد، میگوید: «با احیای نگاتیو فیلمها در هالیوود و فروش دوباره فیلمهای کمدی قدیمی، چرخه اقتصادی هالیوود رونق دوباره گرفت. درواقع سرمایهای که صرف احیای فیلمها شد، بازگردانده شد. امروز در ایران هم بهعنوان یک پیشنهاد به اهالی فرهنگ و هنردوستانی که دغدغه حفظ سرمایههای ملی را دارند، میتوان این را مطرح کرد که بهجای تهیه فیلمهای تازه، یا در کنار سرمایهگذاری برای تولیدات تازه سینمایی، بخشی از سرمایهشان را به احیای فیلمهای تاریخ سینمای ایران معطوف کنند، تا این گنجینه هنری برای آیندگان حفظ شود. چندوقت پیش پرویز کیمیاوی را در پاریس دیدم و از وضعیت فیلمهایش (که در تلویزیون نگهداری میشود) بیخبر و نگران سرنوشت آنها بود. این نگرانی از جانب یک فیلمساز کاملا بجاست، چون اگر به نگاتیوها رسیدگی بهموقع نشود، بیآنکه کسی حتی باخبر شود، میمیرند». محمدحسن خوشنویس، که پیش از لادن طاهری، مدیریت فیلمخانه ملی ایران را برعهده داشته، درباره هزینهبربودن پروسه احیای فیلمها به «شرق» میگوید: «هزینه احیای فیلمها بهقدری بالاست که دولت از پرداخت آن ناتوان است و بعید به نظر میرسد تا 50 سال دیگر هم بتواند برای این وضعیت کاری کند. باید بانکها و انجمنهای حامی میراث فرهنگی ایران، مردم علاقهمند به هنر و نهادهای فرهنگی به این پروسه کمک کنند. حتی خارج از ایران هم، دولتها از پس هزینه گزاف احیای فیلمها برنمیآیند و در اغلب موارد با کمکهای مردمی، این اتفاق میافتد». مدیر سابق فیلمخانه ملی ایران درباره پیشنیازهای بهراهافتادن چرخه احیای فیلمها توضیح میدهد: «باید بخش خصوصی را درگیر اهمیت این موضوع کرد تا برای این موضوع هزینه کنند. باید به کمک خود هنرمندان و سینماگران، جریانی در جامعه به راه بیفتد. همانطور که مردم دغدغه میراث باستانی و تاریخی را دارند، باید آنها را درگیر دغدغه حفظ میراث سینمایی نیز کرد. باید سینماگرانی همچون خود آقای شیردل و مهرجویی که فیلمهایشان اخیرا توسط فیلمخانه ملی ایران احیا شد، بههمراه دیگر اهالی هنر، برخیزند و مردم را متوجه اهمیت حفظ این سرمایههای ملی کنند. سالهایسال، ما و همکارانمان در فیلمخانه تلاش کردهایم تا با فراهمآوردن شرایط استاندارد و مطلوب، عمر نگاتیوها را طولانیتر کنیم و مرگشان را به تعویق بیندازیم اما بههرحال اگر روزی رمق آخر فیلمها گرفته شود، دیگر آنها قابل بازگشت نیستند. باید تا این آرشیو و گنجینه از بین نرفته، جریانی برای احیایش به راه انداخت. این آرشیو، مهمترین میراث فرهنگی و بصری کشور است، همه باید دست به دست هم دهند تا جریانی برای احیای فیلمها بهراه بیفتد». عباس بهارلو، منتقد و تاریخنگار سینمای ایران که سالهاست در سمت کارشناس با فیلمخانه ملی ایران همکاری میکند، درباره دشواریهای پروسه احیای فیلم به «شرق» میگوید: «نجاتدادن یک فیلم بودجه سنگینی لازم دارد. باید فیلمهایی را که خطر نابودی تهدیدشان میکند، با امکانات جدید دیجیتال اسکن، اصلاح و احیا کرد و از آنها یک کپی پزتیو یا نگاتیو جدید تهیه کرد تا به دست آیندگان برسد. این پروسه بسیار زمانبر و هزینهبر است. کاری که فیلمخانه ملی ایران در این سالها انجام داده این بوده که تلاش و کمک کرده امکانات فنی برای این کار در خود ایران فراهم شود، یعنی هم دانش فنی و تخصصی این کار فراهم شود و هم تجهیزات و امکانات جدید وارد کشور شود و طبعا افرادی هم برای این کار تجربهاندوزی کنند. تاکنون چند شرکت برای این کار تأسیس شده که روزبهروز امکانات و تجهیزات و دانش فنی خود را گسترش دادهاند. پیش از ورود این تجهیزات و تجربهاندوزی این متخصصان میشد فیلمها را برای ترمیم و احیا به خارج از کشور فرستاد، منتها این کار، هم هزینه گزاف داشت و هم با توجه به مسئله تحریمها کار عاقلانهای نبود. بنابراین تصمیم گرفته شد تا ترمیم و احیای دیجیتالی فیلمها در ایران انجام بگیرد. تاکنون چند فیلم، مثل «گاو» (مهرجویی)، «اون شب که بارون اومد» (شیردل) و «باد صبا» (لاموریس) احیای دیجیتالی شدهاند؛ اما با توجه به گنجینه عظیم فیلمها در فیلمخانه ملی ایران طبیعی است که به دلیل پروسه بسیار زمانبر دیجیتالیکردن و احیای فیلمها، این کار از عهده دو، سه شرکت ساخته نیست. درهرحال چندسالی است که به همت فیلمخانه ملی ایران و با امکانات موجود و دانش فنی متخصصان ایرانی این کار مهم آغاز شده و تلاش میشود فیلمهایی که در معرض آسیب بیشتری بودهاند در اولویت احیای دیجیتالی قرار گیرند. بدیهی است که باید جامعه سینمایی و مسئولان امر را با این پدیده نوین بیشتر آشنا کرد تا امکانات و بودجه بیشتری به این کار اختصاص داده شود. امکانات و تجهیزات احیای دیجیتالی فیلم با گذشت زمان گسترش مییابند و نباید از قافله آن در سطح جهانی عقب بمانیم. یکی از پیشنهادهای ما این است که رشته احیا و مرمت دیجیتالی فیلم در دانشگاههای فنی و هنری ایجاد شود و نیروهای زبده و متخصص برای این کار تربیت شوند تا بهمرور بتوان به کار سنگین و دشوار احیای فیلمهای آسیبدیده سرعت بیشتری داد». *** با این توضیحات به نظر میرسد فراهمآوردن امکانات لازم برای احیای گنجینه سینمای ایران، نهفقط نیازمند جریانسازی توسط هنرمندان این عرصه و همچنین تخصیص بودجه از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد، بلکه یاری مردم و علاقهمندان به سینما و فرهنگ و البته بخش خصوصی نیز هست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.