دشواریهای طراحی و ساخت خودروهای بدون راننده در گفتوگو با «مهران شیرازی»
رانندگی در جادهها را به سیستمهای هوشمند بسپارید
گروه علم: روزگاری خودروسواری و رانندگی بسیار لذتبخش بود. چه چیزی میتوانست مثل رانندگی به انسان آرامش دهد؟ اما امروزه وضعیت بسیار تغییر کرده است. شاید چیزی نگرانکنندهتر از رانندگی در خیابانهای پرترافیک عصر برای بازگشت به خانه یا رانندگی در بزرگراههای شلوغ نباشد. امروزه جنگ اعصاب جانشین آن لذت و سرخوشی شده است. به همین دلیل مهندسان تصمیم گرفتهاند رانندگی را هم مثل بسیاری از کارهای دشوار دیگر به ابزار بسپارند تا انسان به کارهای مهمتر مشغول شود یا دستکم استراحت کند. هرچند به نظر میرسد رانندگی در خیابانهای شلوغ، کار بسیار دشواری است و نمیتوان کنترل خودرو را به دست ابزار سپرد یا این نگرانی وجود دارد که خودرو در همان اولین لحظههای حرکت تصادف کند، اما واقعیت این است که مهندسان در این زمینه تا حدود زیادی موفق بوده و خودروهایی تولید کردهاند که تا حدودی میتواند کارهای ساده مربوط به کنترل خودرو را انجام دهد. دکتر «احمد راد»، استاد مهندسی سیستمهای مکاترونیک دانشگاه سایمونفریزر کانادا هم ازجمله دانشمندانی است که میخواهد با تحقیق در مورد سیستمهای کمکراننده، رؤیای خودروهای بدون راننده را عملی کند. دکتر «راد» و «مهران شیرازی» دانشجوی دکترای وی در مورد ساخت یک سیستم پیشرفته کنترل خودرو کار میکنند که به نظر میرسد زمینهساز تولید خودروهای بدون سرنشین خواهد بود. دکتر «راد» سال1356 با دریافت دانشنامه مهندسی برق گرایش کنترل از دانشگاه نفت آبادان فارغالتحصیل شد و برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت و دورههای فوقلیسانس و دکترا را در آنجا گذراند و حدود 15سال در هنگکنگ استاد دانشگاه بود. بعد هم مدتی در دانشگاههای استرالیا تدریس و تحقیق کرد و از هشت سال گذشته در دانشگاه صنعتی سایمونفریزر ونکوور کانادا فعالیت میکند. «مهران شیرازی» هم دورههای لیسانس و فوقلیسانس مهندسی برق، گرایش کنترل را در دانشگاه صنعتی اصفهان گذراند و بعد از آن به دانشگاه سایمونفریزر رفت تا در مقطع دکترا تحصیل کند.
لطفا در ابتدا کمی درباره پروژههای قبلی و پروژهای که هماکنون در حال انجام آن هستید، توضیح دهید. قبل از پاسخ به پرسش شما باید بگویم که ما پیش از این، دو پروژه در زمینه سیستمهای نظارتی خودرو انجام دادیم. در پروژه اول، در مورد خودروهایی تحقیق میکردیم که رانندههایی را که الکل مصرف کرده باشند، شناسایی میکند. یکی از مشکلاتی که در بسیاری از کشورهای دنیا وجود دارد، رانندگی پس از مصرف الکل است. در حال حاضر برای مقابله با این مشکل، حسگر الکل در خودرو کار میگذارند که وقتی بوی الکل زیاد میشود، سیستم متوجه وجود مشکل میشود، اما این سیستم در عمل کارایی ندارد. سیستمی که ما ساختیم به این صورت است که خودرو با توجه به رفتار و نحوه رانندگی راننده متوجه میشود راننده الکل مصرف کرده است. درواقع خودرو، نشانههایی را که پلیس با استفاده از آن متوجه مستی راننده میشود، بررسی میکند. معمولا پلیس بیشتر از یکدرصد از رانندههای مست را نمیتواند شناسایی کند، چون پلیس در همه خیابانها حضور ندارد. در سیستم ارائهشده، خودرو پس از تشخیص مصرف الکل، میتواند با نزدیکترین مرکز پلیس تماس گرفته یا به صورت امن در جایی پارک کند. این پروژه سه سال قبل تمام شد و گزارش آن در چند مجله معتبر هم چاپ شد. در پروژه دوم یک سیستم ردیاب چشم را روی خودرو نصب کردیم. دو دوربین جلوی داشبورد بودند که چشم راننده را نگاه میکردند. یک دوربین بیرون خودرو است که منظره جلو را نگاه میکند. بعد این دو تصویر روی هم منطبق میشوند و هر لحظه متوجه میشویم راننده دقیقا کجای جاده را نگاه میکند. در بسیاری از مواقع ممکن است راننده تابلوی پیچ خطرناک یا ماکزیمم سرعت یا هر تابلوی دیگر را نبیند. اگر این اتفاق بیفتد، این سیستم متوجه میشود. در حقیقت ما یک سیستم پردازش تصویر داریم که تابلوهای مسیر را میبیند و به راننده خبر میدهد که مثلا در این مسیر حداکثر سرعت تغییر کرده و شما یک تابلو را ندیدهاید و با سیستم صوتی یا تصویری، راننده را از مفهوم تابلوهای دیدهنشده، آگاه میکند. پروژه سوم هم که هماکنون در مورد آن تحقیق میکنیم، خودروهای بدون راننده است. دو پروژه اول سیستمهای دستیار و کمکراننده بود، اما در پروژه سوم راننده کاملا حذف میشود و خودرو، خودش رانندگی میکند. چه شد که به فکر طراحی و ساخت دستیار راننده افتادید؟ آمار نشان میدهد در همه جای دنیا حداقل 90درصد تصادفات رانندگی بهدلیل اشتباهات فردی راننده است. یعنی تمام دلایل دیگر، در مجموع حدود 10درصد است، ولی بزرگترین عامل تصادفات و مرگومیر در جادهها، اشتباهات فردی و انسانی است. اگر بتوانیم به راننده کمک کنیم، میتوانیم این درصد را کمتر کنیم. بخشی از این هدف با استفاده از سیستمهای دستیار راننده قابل دسترس است؛ چراکه به راننده کمک میکند اشتباهاتش کمتر شود، اما هدف نهایی این است که راننده را کلا حذف کنیم، یعنی عامل بیشتر اتفاقات حذف شود و کار به دست سیستمی داده شود که خطا ندارد یا خطایش بسیار کمتر است. در این صورت در حالت ایدهآل میتوانیم جلوی 90درصد تصادفات را بگیریم. هدف نهایی شما از این پروژهها چیست؟ همانطور که گفتم، تصمیم داریم خطای انسانی را از بین ببریم یا کم کنیم. علاوه بر کاهش تصادفات، کاهش ترافیک و افزایش ظرفیت جادهها هم هدف دیگر ماست. اگر خودرویی بهصورت خودکار رانده شود، میتوانیم فاصله طولی و عرضی بین خودروها را با هم کنترل کنیم تا بدون اینکه خطر تصادف وجود داشته باشد، نزدیک به هم و با سرعت بیشتری در جاده حرکت کنند. این کار تعداد خودروهای درحالحرکت در جاده را بیشتر و مشکل ترافیک را کمتر میکند که بهنفع همه است. تاکنون شرکتهای زیادی خودروهای بدونراننده یا دارای دستیار راننده ساختهاند. طرح شما چه تفاوتی با طرحهای دیگر دارد؟ دقیقا همینطور است. تقریبا تمام شرکتهای بزرگ اتومبیلسازی دنیا در مدلهای جدید سیستم دستیار راننده را دارند که البته موضوع جدیدی هم نیست. همان سیستم ABS هم که سالها قبل نصب شده بود، بهنوعی دستیار راننده است. البته پروژه اول که تشخیص الکل توسط خودرو بود، برای اولینبار در دنیا انجام شده و مشابهش وجود ندارد. در مورد سیستمهای بدونراننده، علاوه بر شرکتهای خودروسازی، گوگل هم یک خودرو بدونراننده دارد که صدهاهزارکیلومتر در کالیفرنیا حرکت کرده است. تفاوتی که سیستم خودرو بدونراننده ما با شرکتهای دیگر دارد، این است که ما یک مقدار قسمت کنترل عرضی و طولی خودرو را مقاومتر و وفقیتر کردهایم به این معنی که در اکثر کنترلکنندهها، به این موضوع که جاده لغزنده است یا باد شدیدی میوزد یا جاده یخ بسته است یا جاده شیب عرضی دارد، کمتر توجه میکنند ولی ما با عملکرد بهتری این مسئله را کنترل کردهایم. درواقع عملکرد سیستم در قسمت کنترل بهتر شده است. خودروهای بدونراننده نسبت به خودروهای امروزی چه تفاوتی دارند؟ در مورد خودروهای بدونراننده دو رویکرد اصلی وجود دارد. یک رویکرد که تقریبا تمام شرکتهای اتومبیلسازی دنبال آن هستند این است که بهتدریج انواع اپلیکیشنها و گجتها را به خودرو اضافه کنند و قدمبهقدم به خودرو بدونراننده نزدیک شوند. شاید زمان رسیدن به خودرو بدونراننده، مرز مشخصی نداشته باشد. درواقع این روند بسیار تدریجی است و امکانات کمکم به خودرو اضافه میشود و درنهایت راننده حذف میشود. سالهاست که سیستمهای کروزکنترل روی خودروها هست که سرعت خودرو را ثابت نگه میدارند. چندسالی هم هست که خودروهای لوکس سیستم آداپتیوکروزکنترل یعنی کروزکنترل تنظیمشونده دارند یعنی نهتنها سرعت را ثابت نگه میدارند بلکه اگر ببینند خودرو جلویی سرعت کمتری دارد، سرعت خود را با آن تنظیم و فاصله امن را رعایت میکنند. سیستمهای لاینکیپینگ هم خودرو را در لاینی که هست، نگه میدارند. اینها قدمبهقدم اضافه شده است و وقتی سیستمهای مختلف به خودرو اضافه میشود و سیستمهای کنترل، مدیریت خودرو را بهعهده میگیرند، بهمرور خودروها به خودروهای بدونراننده تبدیل میشوند. همه شرکتهای بزرگ خودروسازی این روند را طی میکنند. رویکرد دوم رویکردی است که گوگل انجام داده و یکباره یک خودرو بدونسرنشین معرفی کرده است و قدمبهقدم این کار را نکرده است. اما مشکلی که خودرو گوگل دارد این است که باید تمام جزئیات ریز جادهای را که قرار است در آن رانندگی کند، از قبل بداند، مثل اینکه جدول کجاست، فاصله لاینها چقدر است و...؛ درواقع شما نمیتوانید از ماشین گوگل در جادهای که اطلاعی از آن ندارید، استفاده کنید. در محدوده کوچکی در کالیفرنیا، شهرکی ساخته شده که همه اطلاعات را به خودرو دادهاند و خودرو رانندگی میکند. درنتیجه شما نمیتوانید از خودرو گوگل در جادهای که قبلا طی نکرده است، استفاده کنید. بههمیندلیل ما هم دنبال این قابلیت نیستیم. اما رویکرد اولی که گفتم اینطور نیست و لزومی ندارد شما نقشه را از ابتدا داشته باشید. در سیستم ما حسگرها جاده را میبینند و تشخیص میدهند چطور باید رانندگی کنند. سیستم کنترل یک خودرو بدونراننده از چه اجزایی تشکیل شده است؟ خودروهای بدونراننده، تعداد زیادی حسگر دارند. چشم و گوش و حواس دیگر انسان اطلاعات را از محیط اطراف میگیرد و مغز انسان این اطلاعات را پردازش میکند. حسگرهای مختلف خودرو هم اطلاعات را از محیط میگیرند و سیستم این اطلاعات را پردازش میکند و به خودرو فرمان میدهد که چگونه حرکت کند. علاوهبراین مغز انسان، بخشی دارد که کارش ارزیابی وضعیت یا شرایط است. مغز ما سریع موقعیت را تحلیل میکند و مثلا میبیند در یک تقاطع، حقتقدم با چه کسی است و الان زمان سبقت است یا نه. در مورد انسان، این ارزیابی شرایط را مغز انجام میدهد. در خودرو هم ما نیازمند سیستمی هستیم که این تحلیل وضعیت را انجام دهد. یعنی به سیستمی نیاز داریم که مانند مغز انسان، بتواند در شرایط بحرانی تصمیم درستی بگیرد که کار بسیار سختی است. سیستم دیگری که برای خودروهای بدونراننده ضروری است، سیستم ناوبری است که هماکنون این مشکل تقریبا حل شده است و امروزه جیپیاسها مسیر را به ما میگویند. برای حرکت درست خودرو، به کنترلکنندههای عرضی و طولی نیاز داریم. کنترل عرضی شما را بین دو خط نگه میدارند و در زمان سبقت شما را از یک خط به خط دیگر منتقل کرده و برمیگرداند. این کنترلکنندهها در پیچها هم شما را بین دو خط نگه میدارد. کنترل طولی هم فاصله مناسب را بین شما و خودرو جلویی حفظ میکند و زمانی که نیاز باشد، ترمز میکند. همچنین مهمتر از همه، قسمت مدیریت مرکزی است که همه قسمتهایی را که نام بردم، هماهنگ و کنترل میکند که درنهایت خودرو بتواند بهصورت امن حرکت کند. پس برای طراحی یک خودرو بدونراننده، همه این مراحل را باید طی کرد و تمام مواردی که گفتم، باید هماهنگ شوند. خودرو شما چگونه میتواند مانع کاهش تصادفات شود؟ همانطور که قبلا گفتم، عامل 90 درصد تصادفات خطای انسانی است. وقتی انسان از رانندگی حذف شود، خطای انسانی هم از بین میرود. پس روزی که مشکلات مربوط به طراحی و ساخت خودروهای بدونراننده حل شود و آماده بهرهبرداری شوند، قطعا میتوانند آمار تصادف را بهطور چشمگیری کم کنند. آیا سیستمی را که شما طراحی میکنید، فقط باید روی خودروهای ویژه و خاصی نصب کرد یا میتوان آن را روی خودروهای معمولی فعلی هم نصب کرد؟ ما رویکرد اول را داریم و مثل خودروهای گوگل نیستیم. حسگرها، کنترلکنندهها و سیستمهای پردازنده را روی خودروی اصلی نصب میکنیم و چیز خاص دیگری لازم نیست به خودرو اضافه شود. یکی از مشکلات، موضوع ظاهر خودرو است. اینکه بخواهیم تمام حسگرها را به خودرو اضافه کنیم و در عین حال، ظاهر خودرو هنوز زیبا باشد، یکی از چالشهای این مسیر است. در واقع ما برای این کار ظاهر خودرو را عوض میکنیم ولی شاید خیلیها نخواهند راداری روی خودرویشان بچرخد. ولی در عین حال باید گفت که در حالت کلی میتوان این سیستمها را روی خودروهای معمولی نیز اضافه کرد. یکی از مهمترین پرسشها این است که اگر یکی از این خودروها تصادف کرد و موجب مرگ فردی شد، چه کسی باید پاسخگو باشد؟ صاحب خودرو، طراح، شرکت سازنده یا شرکت بیمه؟ سؤال خیلی خوبی است. جواب کوتاه این است که شرکت سازنده خودرو باید پاسخگو باشد. یکی از مشکلات اصلی خودروهای بدون راننده همین است. گروههای زیادی روی مسائل حقوقی کار میکنند. مهندسان و حقوقدانها هم در این مورد کار میکنند چون مسائل حقوقی بسیار پیچیدهای وجود دارد که باید حل شود و قطعا هم با تغییر قانون و وضع قانونهای جدید، این مشکل حل خواهد شد. اما مشکل فقط بحث تصادفات نیست. کلا مسائل اخلاقی پیچیدهتری هم داریم. فرض کنید خودرویی بدون سرنشین دارید که در جاده حرکت میکند و وسط جاده متوجه میشود 10 کودک بازی میکنند. دو راه بیشتر ندارد. یا اینکه با بچهها برخورد کند و آنها را زخمی کند. یا اینکه فکر کند در خودرو یک نفر نشسته و بهتر است آن یک نفر به خطر بیفتد و خودرو را به جایی دیگر منحرف کند. ممکن است یک نفر سرنشین از بین برود و در عوض 10 نفر زنده بمانند. بحث این است که کار درست کدام است و در مواقع بحرانی خودرو باید چطور تصمیم بگیرد. راهحل فوری که هماکنون ارائه شده، این است که در این شرایط، کنترل را به راننده بسپاریم. طبق مطالعات انجامشده، رانندهای که حواسش به رانندگی نیست، پنج ثانیه فرصت دارد که متوجه شرایط موجود شود. در این وضعیت سیستمی بهصورت تماسی (یعنی نیرویی به بدن راننده وارد میکند) یا سیستم صوتی یا تصویری به راننده خبر میدهد شرایط بحرانی است و خودرو نمیتواند تصمیم بگیرد. ولی در مجموع باید گفت این مسئله باید حل و تکلیف قضایای حقوقی و شرایط بحرانی معلوم شود. هنوز تا آن مرحله که خودروی بدون سرنشین بتواند در این مواقع بحرانی تصمیم درستی بگیرد، بسیار فاصله داریم. درواقع بحث اینجاست که اصلا تصمیم درست کدام است. به نظر شما خودروی بدون راننده چه کاربردهای خاصی پیدا میکند؟ (یعنی چه کاربرد اختصاصیای خواهد داشت که در توان خودروی معمولی نباشد یا نسبت به خودروی معمولی مزیت داشته باشد؟) و از چه زمانی استفاده از این خودروها فراگیر میشود؟ یک موضوع جالب درمورد خودروهای بدون راننده این است که از دهه 70 میلادی میگفتند 20 سال دیگر خودروهای بدون راننده فراگیر خواهند شد. الان خبر خوب این است که تا حدود 2025 این خودروها فراگیر میشوند، افراد خوشبینتر هم میگویند تا پنج سال دیگر این اتفاق خواهد افتاد. مسلما ابتدا خودروهای لوکس با قیمتهای بیش از 100 هزار دلار این امکانات را خواهند داشت. کلا برای فراگیرشدن هر تکنولوژی و پایینآمدن قیمتها بهطوریکه همه بتوانند استفاده کنند، زمان لازم است و شاید 10، 15 سال طول بکشد که این خودروها کاملا فراگیر شوند. آینده خودروهای بدون راننده را چگونه میبینید؟ هدف اصلی ایمنی جادههاست. میخواهیم ترافیک را کم کنیم و بازدهی همه افراد را زیاد کنیم. مثالی میزنم؛ خیلیها میگویند روزی که خودروهای بدون راننده بیاید همه افراد میتوانند کارشان را در خودرویشان شروع کنند و لازم نیست یکساعتونیم صبر کنند که به محل کارشان برسند. از همان لحظه که در خودرو مینشینند کار را شروع میکنند و بازدهی بیشتر میشود و زمان کمتری لازم است که کار کنند. آیا با فراگیرشدن اینگونه خودروها، لازم است قوانین رانندگی تغییر کند؟ سؤال جالبی است. در حال حاضر قوانین تغییر نکردهاند و خودروها، خودشان را با قوانین موجود وفق میدهند. یعنی خودروهای بدون راننده طوری طراحی میشوند که از قوانین موجود پیروی کنند. اما یک نکته جالب بگویم. در چند وقتی که در کالیفرنیا خودروهای بدون راننده تردد میکردند، چند مورد تصادف (طبق آخرین آمار هفت، هشت مورد)، رخ داده است. بیشترین تصادفات در زمانی بوده که خودرو به تقاطع رسیده و حق تقدم نداشته و ایستاده یا چراغ زرد شده و خودرو طبق قانون به صورت امن توقف کرده ولی خودروی پشتی با آن تصادف کرده است. زیرا بسیاری از مردم قانون را رعایت نمیکنند و برخی هم انتظار ندارند راننده جلویی قوانین را به صورت کامل رعایت کند. به بیان دقیقتر خودروی بدون راننده مانند یک راننده فوقالعاده مبادی قانون است و ممکن است اعصاب بقیه را خرد کند. یعنی انگار رعایت دقیق قانون هم مشکلساز است و مطالعاتی در حال انجام است که نشان دهد آیا باید قوانین تغییر کند یا اینکه عادت رانندگان دیگر باید تغییر کند. به نظر شما استقبال مردم از این خودروها چگونه خواهد بود؟ مثل هر تکنولوژی دیگری چندین سال طول میکشد که جا بیفتد. قطعا مردم اعتماد ندارند و سالها طول خواهد کشید تا مردم از این تکنولوژی استفاده کنند. درعینحال هزینه باید تا حدی کم شود که بیشتر مردم بتوانند از آن امکانات استفاده کنند. ما هم امیدواریم به جایی برسیم که اکثر مردم بتوانند از آن استفاده کنند؛ اما به شما قول میدهم روزی خواهد رسید که همه خودروهای جادهها، خودروهای بدون راننده باشند؛ چراکه امنیت بیشتری دارند و جان انسانها از همهچیز مهمتر است و وقتی سیستمی بدون خطا کار کند، قطعا جایگزین سیستم خطاپذیری مانند انسان خواهد شد. به نظر شما پس از ساخت این خودروها، چه چیزی جانشین لذت رانندگی میشود؟! سؤال خوبی است. روز اولی که این پروژه را شروع کردم، همین سؤال را از استادم پرسیدم که تکلیف رانندگی که انسانها از آن لذت میبرند، چه میشود؟ جواب این است که رانندگی مثل ورزش اسبسواری میشود. شما در پیست اسبسواری میکنید، رانندگی هم فقط به پیستهای رانندگی محدود میشود، ولی در جادهها برای حفظ جان مردم و کمکردن آمار تصادف، بهتر است سیستمهای کمخطاتر، رانندگی کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.