گفتوگو با علی رفیعی: ما آدمهای تئاتر، آدمهای رؤیایی هستیم
فرزانه ابراهیمزاده
«پس امیر گفت: نشتر مرا بیاور. بردم، فرمود: رگ هر دو دست مرا ببندید. بستم. امیر با دست چپ فصد دست راست و با دست راست فصد دست چپ را نمود...» از خاطرات میرزاداوودخان، خاصهتراش امیرکبیر
سیوچند سال پیش استاد جوانی که تازه از فرانسه بازگشته بود، این روایت را در کتاب امیرکبیر و ایران فریدون آدمیت به نقلقول از خاصهتراش مخصوص میرزاتقیخان فراهانی خواند و این ایدهای شد تا یکی از مهمترین آثار نمایشی 40 سال اخیر تئاتر ایران یعنی نمایش «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» را در سالن اصلی تئاترشهر به روی صحنه ببرد. علی رفیعی، جوان آن روزگار، حالا بعد از نزدیک به چهار دهه حضور مستمر در تئاتر و سینمای ایران به معرفی زیادی احتیاج ندارد. او بیتردید یکی از چند کارگردان و نویسنده تئاتر ایران است که اجراهای بهیادماندنی و بزرگش در خاطره تاریخ تئاتر بهجای مانده است. نمایش «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» که او در بهار ۱۳۵۶ شمسی بعد از دریافت حکم مدیریت تئاترشهر با بازیگران جوان آن روزگار و شناختهشده روزگار ما به صحنه برد؛ روایتی از مرگ میرزاتقیخان فراهانی یا امیرکبیر به زبان جامهدار یا خاصهتراش که قاتل و عامل اجرای حکم قتل صدراعظم سابق بود؛ نمایشی که رفیعی از آن بهعنوان چاقوی دولبهای یاد میکند که همانطور که او را بهعنوان یک کارگردان صاحب سبک به هنر ایران معرفی کرد، مشکلات زیادی را برایش به همراه داشت. او حالا بعد از ۳۸ سال بار دیگر قرار است «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» را با شیوهای متفاوت به تالار وحدت بیاورد و تجربه سالهای طولانی بر صحنهبودن را با نسل جوان به اشتراک بگذارد.
«خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» در سال ۱۳۵۶ با همه حواشی بهوجودآمده، یکی از اجراهای بهیادماندنی ۴۰ سال اخیر تئاتر ایران بهشمار میآمد؛ اثری که بعد از ۳۸ سال هم با حاشیههایی روبهرو شد و بهنظر میرسد کاملا با اجرای سال ۱۳۵۶ که در سالن اصلی تئاترشهر به صحنه رفت، تفاوت زیادی دارد. هیچ کارگردانی دوست ندارد خودش را روی صحنه تکرار کند. برای همین شما هم بهلحاظ محتوا و هم به لحاظ شکل و ساختار، تفاوتهای زیادی را با اجرای قبلی میبینید و تغییراتی که از طراحی صحنه تا تعداد نقشها و میزانسن که هنر بهصحنهآوردن یک نمایش توسط کارگردان است، به چشم میخورد. از کسانی که آن اجرا را دیدهاند، تعداد کمی باقی ماندهاند که هر از گاهی که با برخی از آنها برخورد میکنم، خاطرات خوشی از آن نمایش را بهیاد دارند. اما این دلیل نبود که بخواهم بار دیگر همان اثر را تکرار کنم. بین این دو اجرا ۳۸ سال فاصله افتاده است. در این مدت تغییراتی در خودم هم بهوجود آمده؛ دیگر آن آدم ۳۸ سال پیش نیستم و نگاه آن زمان را ندارم. قصدم از اجرای مجدد این نمایش این بود دوست داشتم کاری که در ۳۵سالگی به صحنه بردم را در ۷۶سالگی با زاویه دید امروزم اجرا کنم. امیدوارم تحولاتی که در سنوسال و زندگیام رخ داده، در روح، فکر و کارم هم رخ داده باشد. زمانی که این اثر را نوشتید، جوان ۳۵سالهای بودید که تازه از فرانسه اواخر دهههای 60 و 70 میلادی به ایران بازگشته بود. دوران اقامت و تحصیل شما همزمان با اوج جنبشهای دانشجویی و کارگری بود كه درنهایت به انقلاب 1968 و تشکیل جمهوری پنجم فرانسه و بعد از آن به اصلاحات فرهنگی ژرژ پمپیدو منتهی شد. «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار...» باید تحتتأثیر چنین فضایی شکل گرفته باشد. به نکته درستی اشاره کردید. در آن سالها جوانی 30، 35ساله آتشینمزاج سیاسی و عضو دفتر مرکزی کنفدراسیون دانشجویی در پاریس بودم. جنبش دانشجویی و کارگری فرانسه در بستری فوقالعاده جذاب برای جوانی مثل من رخ داد. فرانسه در دهه 60 میلادی با جنبشهای اجتماعی سیاسی متعددی روبهرو شد. اوج این جریانات انقلاب ماه می 1968 بود که اروپا و حتی آمریکا را تحتتأثیر خود قرار داد. در تمام تحولات آن دوران فعال بودم. بههمیندلیل هم هیچوقت پیشبینی نمیکردم به ایران برگردم و اگر برگردم، بتوانم کار کنم یا زندگی آرامی داشته باشم. چه شد که به ایران برگشتید و بعد از مدتی تدریس بهعنوان مدیر تئاترشهر، دعوت به کار شدید؟ به این دلیل که در تئاتر هم به اندازه جنبشهای دانشجویی فعال و در سینما و تلویزیون فرانسه هم بهعنوان بازیگر شناختهشده بودم. این فعالیتها باعث شد تا از یکسو پیتر بروک که میخواست کاری را در ایران اجرا کند، از من بخواهد تا دستیارش شوم. از سوی دیگر، دکتر نهاوندی، رئیس دانشگاه تهران، در سفری به فرانسه چند دانشجو از فارغالتحصیلان رشتههای مختلف را انتخاب کرد تا بهعنوان استاد در دانشگاه تهران استخدام کند. در تئاتر نیز از من که داشتم دوره دکترا را به پایان میرساندم، دعوت کرد که به تهران برگردم. این تضمین را هم داد که بدون هیچ مشکلی میتوانم مشغول به کار شوم. فوت پدرم در همان زمان و اتفاقاتی که در خانواده رخ داد، دلیل دیگری بود که تصمیم برای بازگشت به ایران جدیتر شود. بعد از بازگشت وارد دانشگاه تهران شدم و تدریسم را آغاز کردم. با وجود تضمینی که رئیس دانشگاه داده بود تا دو سال حکم استادی و استخدامیام را ندادند. اما چند ماه بعد از آغاز کارم در دانشگاه تهران پست ریاست تئاترشهر به من پیشنهاد شد که با شرایطی آن را پذیرفتم. از یکسو با وجود دعوت دانشگاه نگاه مهربانی به من نداشتند، اما از سوی دیگر، به دلیل تجربه و تخصصم برایم احترام قائل بودند. نمیتوانستند شما را نادیده بگیرند؟ بله، به همین دلیل هم پست مدیریت تئاترشهر را پیشنهاد کردند. میتوانستم به تدریس در دانشگاه و تولید کاری مانند آنتیگونه در تالار مولوی اکتفا کنم. اما وقتی دیدم قرار است در تئاترشهر کار کنم، تصمیم گرفتم نمایشی ایرانی را روی مهمترین صحنه تئاتر مملکت در آن زمان - و البته همین حالا - به صحنه بیاورم. چه شد «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» را نوشته و به صحنه آوردید؟ مضمون این نمایش از سالها قبل در ذهنم بود و همانطور که اشاره کردید، در پاریس هم روی آن کار کرده بودم. وقتی به تئاترشهر دعوت شدم، خیلی جدی و مصمم نشستم و نمایشنامه را به پایان رساندم و با افتوخیزهای زیادی به صحنه بردم. «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» چاقوی دولبهای بود که از یکسو باعث موفقیتم شد و از سوی دیگر، دردسرهای زیادی برایم بهوجود آورد. در پنجسالی که از سال ۱۳۵۱ -بعد از افتتاح تئاترشهر- تا حضور شما بهعنوان رئیس اين مجموعه میگذشت؛ آمدن «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار...» مهمترین اتفاق نمایشیای بود که در آن به صحنه رفت. تا پیش از آنکه مسئولیت تئاترشهر را به من واگذار کنند، اجراهای مرتب و منظمی در این سالن وجود نداشت و بهندرت کاری روی صحنه اجرا میشد. مدیرش شخص برجستهای بود اما فعالیت و کارهای دیگری داشت و نمیتوانست به تئاترشهر سامان دهد. تئاترشهر تبدیل به مکانی شده بود که گاهوبیگاه و بهندرت از آن بهرهبرداری میشد. وقتی مدیریت تئاترشهر به من پیشنهاد شد، اولین سؤالی که پرسیدم، این بود که چرا من؟ به من گفتند چون اینجا بیشتر شبیه یک گاراژ است تا سالن اصلی تئاتر تهران و ما میخواهیم با همت شما آن را به تئاتر ملی تبدیل کنیم. همین هم موجب شد تا این کار را بپذیرم به شرطی که با طرحهایی که برای اداره آن داشتم، موافقت شود. آنها هم شرایط من را پذیرفتند و کارم را آغاز کردم. برنامه شما برای فعالکردن تئاترشهر چه بود؟ در اولین قدم سیستم آبونمان تماشاگران را در تئاترشهر راهاندازی کردم. گروهی ثابت از بهترینهای بازیگری و سایر عوامل اجرائی هم استخدام کردم. با هر کدامشان با دستمزد ثابتی که چندین برابر حقوق بازیگران و عوامل اجرائی اداره تئاتر بود، قرارداد بستم. بازیگران از صبح اول وقت تا شب در تئاترشهر بودند. صبح کارهای فرهنگی مرتبط با تئاتر داشتند، عصر نمایش بعدی را تمرین میکردند و شب به صحنه میرفتند. از خاطرات و کابوسها... بهعنوان چاقوی دولبه تعبیر کردید. موفقیت این اجرا که باعث شهرت شما و گروه اجرائی این کار شد، مشخص است. اما تا جاییکه میدانم، آن روی سکه ماجراهایی بود که برای شما حین اجرای خاطرات و کابوسها پیش آمد و باعث استعفای زودهنگام شما از مدیریت تئاترشهر هم شد؟ بله، این نمایش زمانی که روی صحنه بود، با استقبال خوبی روبهرو شد. اما به همین نسبت برخی آن را به اثری تعبیر کردند که شخصیت شاه را مورد تمسخر قرار داده است. نکتهای که فرح پهلوی هم بعد از دیدن نمایش به آن اشاره کرد؟ بله، از صبح همان شبی که فرح پهلوی تماشاگر این نمایش شد، این اتفاقات افتاد. جالب اینجا بود که بعد از دیدن نمایش، از آن تعریف کرد ولی در انتهای حرفهایش گفت: «فکر میکنم این اجرا بیشتر زمان معاصر را موردنظر دارد تا عصر قاجار». بهسادگی پاسخ دادم: «هر تماشاگری با ذهنیت خودش با یک اثر هنری مثل تئاتر روبهرو میشود. بستگی به ذهن تماشاگر دارد». همین جمله باعث شد تا فردای آن روز ساعت هفت صبح در خانه را زدند و دو افسر نظامی با یک جیپ ارتشی من را به ساختمانی با دیوارهای قرمز در خیابان سلطنتآباد - پاسداران امروزی- بردند و تا شب نگهداشتند و سینجیم کردند. از من خواستند تا از ریاست تئاترشهر استعفا کنم. به آنها گفتم من به دعوت یک شخصیت فرهنگی به این کار دعوت شدهام و با ایشان قرارداد دارم و استعفایم را هم به او مینویسم. درنهایت با کشمکشهای زیادی آزاد شدم با این شرط که در 24 ساعت آینده استعفا دهم. تئاترشهر در آن زمان زیرمجموعه رادیوتلویزیون بود. ریاست تلویزیون استعفا را قبول کرد اما گفت تا آخرین روز سال ۵۶ آن را به جریان نمیاندازد و من میتوانم به کارم ادامه دهم. این اتفاقها در خرداد افتاد و ما تا روز ۲۹ اسفند که آخرین روز کاری من بود هفت، هشت ماه فرصت داشتیم. در شش، هفت ماه باقیمانده طبق قرارداد، دو نمایش دیگر که تماشاگران بلیت آن را در سیستم آبونمان خریداریکرده بودند را به صحنه بردم. «شیون و استغاثه در پایین دیوار شهر» اثر یک نویسنده آلمانی و «جنایت و مکافات» داستایفسکی به اقتباس خودم با همکاری بیژن مفید دو اثری بودند که در آن زمان به صحنه رفتند و صبح 29 اسفند سال 56 تئاترشهر را ترک کردم. بعد از احضار شما، آن اجرای خاطرات و کابوسها... توقیف شد یا شما به اجراهای خودتان ادامه دادید؟ اجرا را نمیتوانستند توقیف کنند. تا پایان زمان تعیینشده که خیلی هم به پایان آن نمانده بود، ادامه پیدا کرد. برای خودشان هم خوب نبود که اجرا متوقف شود. جدا از حاشیههایی که به آن اشاره کردید، آنچه باعث ماندگاری این کار شده شکستن تصویری کلیشهای و اسطورهای است که از امیرکبیر وجود داشته و دارد. هدف من برای اسطورهزدایی صرفا معطوف به شخصیت میرزاتقیخان فراهانی نبود. میدانید این شخصیت در تاریخ به امیرکبیر مشهور است و همین باعث تقدس شخصیتش شد. وقتی میرزاتقیخان را امیرکبیر صدا میکنیم، از او شخصیتی میسازیم که نباید آنچنان که هست، به او نزدیک شد. به عبارت دیگر، ما این شخصیتها را بهگونهای در تاریخ ارائه میدهیم که ناگزیر هستیم مرعوب آنها باشیم. این مقدسساختن هر شخصیتی است که چشمان ما را به روي واقعیت تاریخ میبندد و نمیگذارد قضاوت منصفانهای داشته باشیم. درست است که امیرکبیر اصلاحگر بود، اما اخلاق مستبدانهای داشت. او بارها در نامهها و نوشتههایش بر این موضوع تأکید میکند که ایران ظرفیت دموکراسی را ندارد و معتقد بوده است شاه و حکومت، حاکم مطلق کشور هستند. همیشه جایی از تاریخ، ما در برابر برخی شخصیتها سکوت کردهایم. دلایل بسیاری وجود دارد كه به اینگونه شخصیتها در تاریخ اجتماعی ما چهرهای دستنیافتنی داده میشود که باید با فاصلهای بسیار زیاد و حفظ تقدس به آنها پرداخت. من با مطالعه زندگی میرزاتقیخان فراهانی، بیشتر ارتباطش با مقام سلطنت و دربار و کشورهای خارجي، بهویژه روس و انگلیس مدنظرم بود تا واردشدن در زندگی شخصیاش که بیشتر برای ساخت فیلم سینمایی مناسب بود. زوایایی را انتخاب کردم که سرشار از مستندات تاریخی بودند؛ مستنداتی که بیشترش در مکاتبات میرزاتقیخان فراهانی و شخص ناصرالدینشاه جوان آن زمان در دسترس هستند. از میرزاتقیخان فراهانی نامههای زیادی باقی مانده که بیشتر آنها خطاب به ناصرالدینشاه است. او وسواس داشت هر اتفاقی را با نامه به شاه بیخبر از همهجا اطلاع دهد. در دیالوگها اکثرا از خود مکاتبات میرزاتقیخان و شاه استفاده کردم. من برای تخریب شخصیت امیرکبیر او را نقد نکردم. این کلیشهزدایی بیشتر از تخریب برای نزدیکترشدن به شخصیتش است. برای چه ما یک شخصیت را اسطورهزدایی میکنیم؟ وقتی غبار زمان و تاریخ -سوای بخشهای راست و دروغ- روی شخصیتی را میگیرد، قضاوتکردن درباره آن شخصیت سخت میشود. ما باید سعی کنیم از آن شخصیت غبارزدایی کنیم تا به او نزدیک شویم. برای من نزدیکشدن به شخصیت میرزاتقیخان به اینجا رسید که احترام بیشتری نسبت به او داشته باشم. میخواستم به این شخصیت نزدیک شوم و به جای آنکه به مجسمه آن احترام بگذارم، به او دست بزنم. درحقیقت شما به دنبال امیرکبیری واقعی بودید که خاکستریرنگ است. نه آنقدر سفید که ما در تاریخ رسمی خواندهایم و نه آن تصویر تیرهای که در زمان حیاتش از او ساخته بودند؛ یک انسان با همه خوبیها و بدیها. دقیقا. کل شخصیت هر فرد مجموعهای از تضادهاست. این تضادها همان طیف خاکستری است. هیچکس نه در ظلمت مطلق زندگی میکند و نه در نور مطلق. در این رنگ خاکستری است که شخصیت هرکسی شکل میگیرد. اینجاست كه میشود به یک شخصیت نزدیک شد. میرزاتقیخان ضعفهایی داشته که همه ناشی از عشق به وطنش بود. همین ضعفها هم سرش را به باد داد. او قدرتهایی داشت که اگر میخواست از آنها استفاده کند، او را تبدیل به یک دیکتاتور میکرد. حتی کوتاهنیامدنش در برابر خواستههای دیگران و انعطافناپذیریاش یکی دیگر از ضعفهای اوست که او را در برابر دربار قاجار و مهدعلیا، مادر شاه و مادر همسرش، قرار میدهد. این تضاد که به هر صورتی میخواهد در شغل دولتی و صدارت بماند. در شرایطی که از صدارت عزل و به کاشان تبعید شده، از عزتالدوله میخواهد به تهران برود تا شاه را راضی کند تا بار دیگر به صدارت بازگردد. در جایی از نمایش جامهدار از او میپرسد به چه امیدی میخواهی به درباری که با تو اینچنین رفتار کرده، بازگردی؟ میرزاتقیخان در جواب میگوید وفاداری به وطن و چیزی که دولت نام دارد. همین تضادهاست که شخصیتها را جذاب میکند. آنهایی که از سر بیسوادی فکر میکنند تقدسزدایی بهمنزله اهانت به شخصیتی است که آنها دوست دارند، در اشتباه مطلق هستند. فکر نمیکنم افراد زیادی باشند که چنین فکر کنند. کسانی اگر درست به این اجرا نگاه کنند، متوجه میشوند من چند برابر آنها میرزاتقیخان را درک کردهام و دوست دارم و خودم را معاصر او میدانم. تا جایی که میدانم، منبع اصلی دیگری که شما برای نوشتن این نمایشنامه استفاده کردید، امیرکبیر و ایران فریدون آدمیت بود؛ اثری که در زمان انتشارش یکی از نخستین آثار تحقیقی بسیار دقیق و قابل تأمل در حوزه تاریخ معاصر بود. صدرصد. کتاب آدمیت را بیش از 50 بار خواندم و بسیاری از مکاتبات میرزاتقیخان و شاه را از حفظ شدم. اما همه آنچیزی که تصمیم من را برای نوشتن این نمایشنامه جدیکرد، یک جمله نیمهتمامی بود که در این کتاب پیدا کردم. همیشه نوشتن درباره یک شخصیت تاریخی جذابیت ندارد. باید بتوانیم وجهی از زندگی او را پیدا کنیم که وجه دراماتیک و قابلیت نمایش روی صحنه داشته باشد و برای من آخرین درخواست امیرکبیر بود که وجه دراماتیک داشت و باعث شد تا این نمایش را بنویسم؛ همانجایی که میگوید: «خاصهتراش را خواست تا رگش را بزند». یعنی زمانی که قاتلان با فرمان راحتکردن امیرکبیر به کاشان وارد میشوند. بله، براساس روایت تاریخی، به روایتی برایش پیغام میفرستند که «خلعت نجات» رسیده و مورد عفو شاه قرار گرفتی. او با شنیدن این خبر تصمیم میگیرد به حمام برود تا آن را بپوشد. در حمام است که متوجه میشود خلعت نجات، فرمان قتلی است که از تهران آمده. از قاتلانش شش درخواست میکند. همه این خواستهها از سوی آنها رد میشود. میخواهد عزتالدوله را ببیند، وصیتش را بنویسد، از این مکان بیرون برود، به قتل برسد و... همه از سوی قاتلان رد میشود و درنهایت میخواهد شیوه مردنش را انتخاب کند که این درخواست قبول میشود. اینجاست که خاصهتراش مخصوصش را احضار میکند که رگش را ببرد. من در اینجا خودم را به جای جامهدار یا خاصهتراش گذاشتم. این خاصهتراش سالیان زیادی دلاک مخصوص میرزاتقیخان بوده و با او نزدیکی خاصی داشته است. وقتی از چنین شخصی میخواهند بیاید و رگ کسی را که سالها در کنارش بوده، بزند، در چه وضعیتی قرار میگیرد؟ چگونه این درخواست را قبول میکند؟ این آن لحظه شکسپیری و تاریخی بود که نقطه عطف برای نوشتن و چگونهنوشتن نمایشنامه «خاطرات و کابوسهای...» بود. تصمیم گرفتم که همه داستان را از دید جامهدار یا قاتل میرزاتقیخان روایت کنم. شخص دیگری جز او و میرزاتقیخان وجود ندارد. قاتلان در همان زمان فرار میکنند. میرزاتقیخان در خون میغلتد و جامهدار است که زنده میماند و اوست که میداند میرزاتقیخان چطور کشته شده است. بهزودی میفهمد در شهر شایع شده که او به بیماری قولنج درگذشته است. در روزنامه وقایع اتفاقیهای که دو روز بعد یعنی در 22 دی 1230 منتشر میشود هم اشاره میشود حال خوشی ندارد و سه روز بعد از آن یعنی در 25 دی در خبری کوتاه مینویسند امیرنظام سابق در اثر بیماری در کاشان درگذشت. یعنی تا سالها کسی خبر نداشت که امیرکبیر کشته شده است. برای من همین نقطه عطف کافی بود. قرار گذاشتم 20 سال بعد از مرگ امیرکبیر را تصویر کنم که این دلاک پیر شده و همچنان به شغل دلاکی در حمامی ادامه داده است و احدی جز او در مملکت از قتل میرزاتقیخان خبری ندارد. تا اینکه یک روز صبح شبیه روزهای دیگر این دلاک با شنیدن صدای طنین قطرات آب و چکمهها و نزدیکشدن صدای شیهه اسبها به یاد آمدن قاتلان میافتد و با خودش شروع به حرفزدن میکند. درحالیکه اتفاق خاصی نیفتاده است مثل همیشه مشتریان حمام هستند که وارد حمام شدهاند و صدای راهرفتنشان او را به یاد آن روز میاندازد. جامهدار آنقدر با خودش حرف میزند و این ماجرا را تکرار میکند که مشتریان متوجه او میشوند و فکر میکنند خیالاتی شده و مسخرهاش میکنند. اما یکباره فریاد میزند که امیرکبیر را کشتند؛ امیرکبیری که مردم فکر میکنند به مرگ طبیعی مرده؛ همینجاست که داستان خاطرات و کابوسهای جامهدار از مرگ میرزاتقیخان آغاز میشود. جامهدار زندگی امیرکبیر را لحظه مرگش تعریف میکند و وقتی میخواهد ماجراي قتل را بازگو كند کند، بار دیگر قاتلها میرسند. اما این قاتلها دیگر مشتریهای حمام یا شخصیتهای خیالی نیستند، فرستندگان ناصرالدینشاه مقتدر 20 سال بعد از مرگ امیرکبیر هستند که آمدهاند جامهدار را به جرم برملاکردن حقیقت به قتل برسانند. به همان شیوهای که میرزاتقیخان را به قتل رساندند؟ دقیقا به همان شیوه به قتل میرسد. اما او بهعنوان جامهدار به قتل میرسد. از ابتدا که جامهدار تصمیم میگیرد حقیقت را آنگونه که بوده تعریف کند، همه شخصیتها را در کنار هم در صحنه میبینیم؛ هم امیرکبیر، هم ناصرالدینشاه و مهدعلیا. اما در لحظه مرگ میرزاتقیخان همه میروند و جامهدار تنها میماند. در یکی از نقدهایی که در سال ۱۳۵۶ نوشته شده، خواندم شما در کنار کتاب آدمیت از مکبث هم در نوشتن متن ایده گرفتید؛ نمایشی که به لحاظ ساختاری، هیچ سنخیتی با متن شما ندارد. این متن و زندگی امیرکبیر به لحاظ محتوا و ساختار به ریچارد سوم نزدیکتر است تا مکبت. تا جاییکه خاطرم هست، در نوشتن این نمایش از مکبث یا یک نمایشنامه خاص ایده نگرفتم. مانند هر نویسنده و کارگردانی ممکن است از هر کاری که میخوانم و حتی نقاشی و موسیقی تأثیر یا ایده بگیرم؛ اما در این اثر بهطور مشخص اصلا یادم نمیآید این متن را تحتتأثیر مکبث یا هر اثر دیگر نوشته و اجرا کرده باشم. اگر این ایده را گرفته باشم، خیلی هم خوب است. اما واقعا یادم نیست ولی همانطوری که گفتید، هیچ نزدیکیای میان مکبث و این اجرا نیست. «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» نخستین بخش سهگانه شما از تاریخ قاجاریه است که با شکار روباه ادامه پیدا کرد و بهنظر میرسد با اثر دیگری کامل خواهد شد. در چند سال گذشته برخی منتقدان براساس کارنامه شما استنباط کردند این سهگانه با شازده احتجاب کامل شده است. اما بهنظرم شازده احتجاب چه به نظر ساختاری و چه به لحاظ محتوایی، شباهتی به «خاطرات و کابوسها...» و «شکار روباه» ندارد. این دو اثر برداشت شما از تاریخ است. اما «شازده احتجاب» روایت هوشنگ گلشیری است تا تاریخ. خودم هم شازده احتجاب را در این سهگانه قرار نمیدهم. قرار هم نبوده است که آن اثر در این سهگانه قرار گیرد. وقتی به مرحوم گلشیری گفتم قصد دارم شازده احتجاب را روی صحنه ببرم، بسیار استقبال کرد و گفت زود باش که زمانی برایم نمانده است. این سهگانه براساس قراری که من با خودم دارم، با مشروطه به پایان میرسد؛ نمایشی که زندگی دو شاه قاجار را به تصویر خواهد کشید؛ یکی ماجرای محمدعلیشاه است که مجلس را به توپ بست و رفتن احمدشاه از ایران. این نمایش سوم من بود که هنوز کامل نشده است. به لحاظ ساختاری و محتوایی، «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از قتل میرزاتقیخان فراهانی» بهنسبت سال ۱۳۵۶، یک تفاوت مهم دارد و آن هم اتفاقی است که از دهه 70 با حضور دائمی محمد چرمشیر در کارهای شما بهعنوان دراماتورژ و نویسنده رخ داده است. بهنظر میرسد جدا از تغییراتی که در ساختار و فرم اجرائی دارید، رد قلم محمد چرمشیر را هم خواهیم دید. بله، محمد چرمشیر در این کار حضور مؤثری داشت و دراماتورژی کار را انجام داد. برای من کارکردن با چرمشیر به دلیل شخصیت، انعطاف و اخلاق بینظیری که این مرد بزرگ دارد، لذت تمام است. وقتی نمایشی را به او میسپاری کار را مال خودش میداند و در اختیار میگیرد. کمترین تعصب را نسبت به پیشنهاداتش دارد. اگر من تمام پیشنهادهایی که او داده را جلویش پاره کنم - که البته این کار را نمیکنم- جز لبخند واقعی پاسخی به من نمیدهد. همواره دنبال فرصتی هستم که چرمشیر را در کنار خودم داشته باشم. او هم دو کار بسیار ارزشمند را برای من نوشته که یکی از آنها مثل یک کار مهروموم شده است. هنوز فرصت نکردیم تا آن متن را که براساس شاهنامه است سروسامان دهیم و اتفاقات کوچکی در آن جاری کنیم. البته همین هم که هست کاری بهغایت زیبا و یک شعر جاری است. بهترین تجربه من و چرمشیر در زمان نوشتن «در مصر برف نمیبارد» بود که هر روز در کنار هم بودیم تا آن متن تمام شد. داشتن یک گروه بازیگری آماده و تماموقت هم یکی از مواردی است که همیشه دغدغه شما بوده است. بهطوریکه یکبار همین نمایش را تعطیل و ورکشاپی برگزار کردید که حاصلش نمایش یرما شد. یادم هست زمان اجرای یرما که با شما صحبت کردم، گفتید آن 12 بازیگر جوان که انتخاب شدند گروهی را تشکیل دادند که قرار بود همراه شما روی صحنه بروند. آیا آن افراد هم در این اجرا هستند؟ هفتنفرشان در این اجرا نقشهای مهم و خوبی را بازی میکنند. اما برای آن گروه یرما افسوس میخورم که با چه صمیمیتی کار کردند، اما از هم پاشیدند. نمایش «یرما» بیشتر از ۱۲ بازیگر نمیخواست ولی گروهی که تشکیل شد بیشتر از این تعداد بود و بقیه پشت صحنه بسیار فعال بودند. گروه دوام نیاورد، برای اینکه لازمه ادامه کار ما داشتن مکانی ثابت بود که آن درحالحاضر وجود ندارد. وقتی حرف اجراهای قدیمی ازجمله خاطرات و کابوسهای جامهدار... میشود، ذهن به سمت بازیگران قدرتمند صاحبسبکی میرود که در این اجراها بازی کردند. نگاهی به فهرست بازیگران این نمایش هم کافی است تا این موضوع را تأیید کنیم. اما نکته ظریف اینجاست که بیشتر آن بازیگران مثل همین بازیگران گروه یرما در سال ۱۳۵۶ در ابتدای راه بازیگریشان بودند و امروز ما براساس شناختی که بعد از سیوچند سال تجربه بازیگری آنها داریم، قضاوتشان میکنیم. حتی من فکر میکنم در آن اجرا، شما بیشتر از الان ریسک کرده و بازیگرانتان را از چهرههای جوان انتخاب کردید. درحالیکه در سال ۱۳۹۴ خاطرات و کابوسها... را با ترکیبی از بازیگران شناختهشده تئاتر و بازیگران جوان روی صحنه میبرید. گرایش و عشقی که برای کارکردن با بازیگران جوان در من وجود داشته از گذشته تا امروز نهتنها کم نشده که بیشتر هم شده است. بازیگران جوان از نوعی انعطاف ذهنی، بدنی و صوتی برخوردارند که میتوانند روی صحنه با کارگردان و ایدههای او بهتر همراه شوند. اگر در سال ۱۳۵۶ به سراغ بازیگران شناختهشده آن روزگار نرفتم، به این دلیل بود که سالها ایران نبودم و آشنایی زیادی با بازیگران نداشتم. آنها هم من را نمیشناختند. آنتیگونه تجربه خوبی بود که با کمک دانشجویانم در دانشکده هنرهای زیبا به صحنه رفت و من را با بازیگران جوان آن روز آشنا كرد. تعدادی از همان دانشجویان در خاطرات و کابوسها... هم بازی کردند. بازیگران جوانی که انتخاب و به صورت رسمی در تئاترشهر استخدام میشدند، انگیزه خوبی برای درخشیدن در هر اجرائی داشتند. تا زمانی که من در تئاترشهر بودم گروه بازیگرانش فعال بودند. در انتخاب بازیگر سابقه بازیگری اهمیت چندانی برایم ندارد. بیشتر به انعطافی که در ذهن و روح بازیگران باید باشد، فکر میکنم. 33 بازیگر در این نمایش بازی میکنند که از این تعداد سه، چهار نقش هست که از بازیگران شناختهشده انتخاب شدند. همین چند بازیگر هم، جز مهدی سلطانی که اولین بار است با من کار میکند، همان جوانهای دیروزی بودند که در کنار خود من به این جایگاه رسیدند. تصمیم نداشتید از گروه قبلی کسی را به این کار دعوت کنید؟ البته جز مرحوم رضا ژیان که در میان ما نیستند، برخی از بازیگران آن اجرا امروز هم جزء بازیگران فعال تئاتر امروز هستند. مثل مهدی هاشمی که نقش ناصرالدینشاه را بازی کرده بود. خیر، به این دلیل که با خیلی از آنها سالهاست دیگر ارتباطی ندارم. درباره آقای هاشمی هم فکر کردم با توجه به اینکه ناصرالدینشاه در زمانی که این داستان خاطرات و کابوسها... رخ میدهند هنوز جوان است، شاید مناسب نباشد. ناصرالدینشاه در خاطرات و کابوسها... باید فیزیک و بازی بدنی بسیار فرز و تندوتیزی داشته باشد. فکر میکنم برای مهدی هاشمی دشوار است که بخواهد بار دیگر در این نقش بازی کند. او باید مهدی هاشمی 36 سال پیش را با وجود تفاوتی که در نوع بازی شاه در این اجرا وجود دارد، بازی میکرد. مهدی هاشمی تنها بازیگری است از آن گروه که دوست من است و ارتباط دلی و بسیار خوبی با او دارم. بعد از سیواندی سال آقایوسف را با عشق و علاقه با او کار کردم و ایشان بهخوبی از پس آن نقش برآمد. مهدی سلطانی برای بازی در نقش امیرکبیر چطور انتخاب شد؟ تا پیش از آغاز تمرینهای نمایش، شناخت زیادی از آقای سلطانی نداشتم. فقط میدانستم فیزیک و صدای بسیار خوبی دارد. در آغاز برای هر دو ما سخت بود با هم کنار بیاییم. مشکل خاصی نبود چیزهای حسی بود که دراینمیان وجود داشت. اما همین چیزهای حسی هم به من میگفتند این درست خواهد شد. او اخلاق حرفهای خوب و انعطاف فوقالعادهای دارد و دلسوزانه کار را دنبال میکند. در هر جلسهای که به خاطر تعهدی که من در جریانش بودم، غیبت داشت رنج میکشید. میدانستم چقدر در صدد جبران غیبتهاست. میتوانم بگویم از کارش رضایت کامل دارم. بهجز ایشان، بازیگران دیگر این اجرا هم بسیار خوب هستند و تیمی بسیار حرفهای دارم که اگر بخواهم کار بعدی را به روی صحنه ببرم، با همین 33 نفر بهاضافه هفت نفر دیگر آن را اجرا میکنم. کار بعدی بزرگتر از کابوسها خواهد بود؟ به لحاظ تعداد بازیگران بله، اما بهطورکلی نمایشی متفاوت از این اجرا خواهد بود؛ نمایشی که سالهای زیادی است دلم میخواهد روی صحنه ببرم. قصد دارم بلافاصله بعد از پایان این کار، آن را شروع کنم. حتی اگر خودم کار را شخصا شروع نکنم، بخشهایی از آغاز کار را به کسانی که مسئولیت کارهای بدنی بازیگران را برعهده میگیرند، میگذارم. اسم نمایش آشپزخانه است. بازیگران هم کارکنان آن آشپزخانه هستند که باید بسیار فرز و تند باشند. طراحی صحنه خاطرات و کابوسها... آنقدر پیچیده و متفاوت است که مخاطب را از لحظه ورودش به سالن با شگفتی روبهرو میکند. تماشاگر، جدا از قاببندیای که در اجرا وجود دارد، با حجم زیادی آب روبهروست که کل صحنه را فراگرفته است. میدانم موضوع طراحی صحنه هم یکی از موضوعاتی است که برای شما آنقدر اهمیت داشته که خودتان طراحی کارهایتان را انجام میدهید. از سوی دیگر، این هم یکی از نقاط تفاوت در طراحی سال 56 است تا جاییکه من در عکسها دیدم، فضا کاملا خالی بود و یک عکس بزرگ روی صحنه قرار داشت. درباره عکسهایی که از خاطرات و کابوسهای... سال 56 وجود دارد، باید بگویم آن عکسها توسط عکاسی گرفته شد که اصرار داشت بازیگران فیکس و ثابت بايستند تا عکس از آنها گرفته شود. بنابراین عکسها را زمان تمرین گرفتیم که دکور کامل نشده بود. در آن اجرا هم ما آب روی صحنه داشتیم. منتها آب از بخش اول صحنه از پیشصحنه و تماشاگر شروع میشد و تا جایی که به محل حضور جامهدار اختصاص داشت، ادامه پیدا میکرد. صحنه نمایش هم حمام بود و هم نشانههایی از کاخ در حال ویرانی را در خود داشت. آن عکسي كه میگویید هم، نقاشی بزرگی از چهره شخصیتهای قاجاری بود. این نقاشی به ارتفاع شش متر و عرض 12 متر بود که من به نقاش جوانی سفارش داده بودم تا آن را بکشد. اصرار هم داشتم چشمهای این 16 نفری که روی دیوار هست به آدمهای روی صحنه زُل بزنند. پیش از اینکه درباره طراحی صحنه این اجرا نکاتی را بگویم، باید به نکتهای اشاره کنم؛ هر بار کسی مثل شما به من میگوید چرا طراحی صحنه برایم از اهمیت خاصی برخوردار است، پاسخ میدهم برای هر کارگردانی باید اهمیت داشته باشد. طراحی صحنه و هنر میزانسن و اجرا، درحقیقت دو روی یک سکه هستند. از هم جدانشدنی هستند. در 90 درصد مواقع وقتی طراح یک نفر و کارگردان کسی دیگر است، سوءتفاهمهای زیادی بهوجود میآید. در اکثر مواقع، طراح هیچ توجهی به اجرای صحنهای ندارد و فکر میکند باید طراحی کند و بهدنبال کارش برود. برای طراحیکردن هم ضرورتی احساس نمیکند در تمرینات حضور داشته باشد، بازی بازیگر را بشناسد، با سلیقه کارگردان همراه شود، تحلیل نمایشنامهنویس را بداند و در معرض همهچیز باشد. این اتفاق هیچوقت نمیافتد و همین امر موجب شد در سال 53 که میخواستم آنتیگونه را روی صحنه ببرم، طراحی آن را خودم انجام دهم. در آن زمان استاد طراحی بود که شخصا به من پیشنهاد داد که طراحی این کار را برایم انجام دهد. من هم بسیار خوشحال شدم. برای اجرای آنتیگونه هم در ورکشاپی که با دانشجویانم در دانشگاه تهران راه انداختیم، حدود چهار یا پنج ماه تمرین میکردیم. در این مدت از این استاد طراح خبری نشد. یک روز در راهروهای دانشکده دیدمش و از او درباره کار پرسیدم. ایشان گفت انجام دادم. پرسیدم کی و کجا؟ گفت: همان هفته اول که با هم حرف زدیم. درحالیکه اصلا سر تمرین من نیامده بود و حضور نداشت. گفت آنتیگونه هزار بار به صحنه آمده است. ما کارکشتهایم و این چیزها را میدانیم. فهمیدم فاجعهای در پیش دارم. از او تشکر و سعی کردم خودم آن را طراحی کنم درحالیکه نه این رشته را خوانده بودم و نه تجربهای داشتم. انگار عادت وجود ندارد که طراح در کنار گروه حضور داشته باشد. اما خودم بهعنوان طراح در کنار کار حضور دائمی دارم. علی رفیعی طراح، همیشه در کنار علی رفیعی کارگردان حضور دارد و اگر قرار است تغییری دهم، انجام میدهم. این طراحیهای صحنههاست که جلوتر از بازی بازیگران به ذهن آدم میآید و تصویرش کارها را در ذهن میآورد. مثلا وقتی «عروسی خون» را بهیاد میآوریم، آن قاب سیاه در ذهن میآید. این تصویر جزء لاینفک کارهای من است و معتقدم تئاتر چیزی جز تصویر نیست، بعد برای شنیدن است. اگر وجه دیداری یک نمایش درست نباشد، وجه شنیداریاش هم درست نخواهد بود. استادانی که من سرکلاسهایشان بودم، به ما یاد دادند زمانی که فکر میکنید کارگردانیتان به پایان رسیده است یک دیوار شیشهای دوجداره بین تماشاگری که در سالن نشسته و بازیگرانی که در صحنه هستند، قائل شوید که مانع شود تماشاگر صدای صحنه را بشنود. حتی اگر بهطور واقعی دیوار شیشهای نصب نمیشود، شما این دیوار شیشهای را قائل شوید. تماشاگر باید با دیدن نمایش آن را متوجه شود. اگر فهمید، میزانسن شما درست است اگر نفهمید، ایراد از او نیست؛ میزانسن شما درست نیست. از آغاز کار زمانی که جوان بودم و در دانشگاه درس میخواندم یا آن زمانی که کارم را شروع کردم و در کنار استادانم که کارگردانان بزرگ بودند بهعنوان دستیار فعالیت میکردم متوجه شدم زیباییشنایی صحنه و زبان تصویر، آن هم در جهانی که روزبهروز تبدیل به تصویر و وسایل ارتباطی بینظیر میشود، چه اهمیتی دارد. چه امری موجب میشود تماشاگر بااینهمه مشکلات شهری و آبوهوایی و... زندگیاش را رها کند و روی صندلی تئاتر بنشیند. برای دیدن چه؟ ما که مدعی و متوقع هستیم تماشاگر باید بیاید و کار ما را ببیند، شرایطی را فراهم کنیم تا ارزش این همه سختی را داشته باشد. وجه دیداری و تصویر و مفهومداشتن تصویر و شکلهایی که دارای تصویر باشد، از بزرگترین دغدغههای من است. میدانم در این صورت است که دیالوگها به دل مینشیند و میتواند ارزشمند باشد. همین شکل دیداری در اجرای سال ۱۳۹۴ فضایی را برای مخاطب به وجود میآورد و تصویری از یک رویداد تاریخی را در قابی عجیب به تماشاگر میدهد؛ اینکه کل فضا به یک حمام تبدیل شده که مخاطب را با خود انگار به حمام فین کاشان میبرد. در اجرای ۱۳۵۶ کاخ سلطنتی دوطبقه بود. اما اکنون یکطبقه ساخته شده و نیمی از آن صددرصد حمام است. 12در12 متر کل صحنه حمام است که گاهی به وسیله یک تور اندرونی کاخ را از حمام مجزا میکند. برخی از مواقع انگار صحنهها در کاخ سلطنتی رخ میدهند. گفتم در اجرای ۱۳۵۶ هم آب وجود داشت، اما حالا فضای گستردهتری را دربر میگیرد. فضای 10 متر در 9 متر در آب قرار میگیرد که تا مچ پای بازیگران را شامل میشود. این فضای نموربودن حمام و همهچیز پایه در آب دارد، برای من بهشدت مهم بود. اگر این نمیشد، این نمایش را اجرا نمیکردم. با وجود عمق صحنهای که در تالار وحدت وجود دارد، اما شیب سالن و ارتفاع صحنه بهگونهای است که حداقل سه ردیف اول نمیتوانند بخشی از صحنه را به صورت کامل ببینند. آزمایشی با همکارانم به عمل آوردیم و متوجه شدیم دو، سه ردیف اول اگر آب را کامل نبینند، سطحش را کامل میبینند. از سوی دیگر، چلپوچلپ حرکت بازیگر کاملا مشهود است. البته بهمرور که عقبتر برویم کل صحنه دیده میشود. راستش را بخواهید وقتی قرار شد اجرا در تالار وحدت اتفاق بیفتد تنها چیزی که مایه خوشحالیام بود، همین بود که این سالن عمق لازم صحنه را دارد. خاطرات و کابوسها در چند سال گذشته یکبار تا مرز اجرائیشدن رفت و متوقف شد. این بار هم با افتوخیزهای زیادی به اینجا رسیده است. زمانی که در دوره قبل یعنی دوره آقای پارسایی برای اجرای خاطرات و کابوسها از من دعوت کرد که به تالار وحدت بیایم، تمامی بودجهام را تأمین کرد و شروع به عملکردن به تعهداتش کرد. اما در زمان تمرینها اتفاقاتی افتاد که مربوط به درون گروه بود. مشکلاتی که با بازیگرها و تعدد مشغولیت آنها بود مانع تمرین مستمر میشد. من از اجرای خاطرات و کابوسها منصرف شدم و پیش آقای پارسایی رفتم و گفتم این پول را نمیخواهم و میخواهم یک ورکشاپ برگزار کنم. همان ورکشاپی که از دلش یرما اجرا شد؟ بله، خیلی هم بابتش خوشحالم. البته اینبار هم مشکلات با بازیگران کم نبود. خیلی هم زیاد بود اما اینبار باید تا انتهاي کار میرفتم. چند ماه پیش یکبار گفتید امیرکبیر را بازیچه بازی قرار نمیدهید و میخواستید کار را متوقف کنید. حالا هم خیلی با دلخوش این کار را در تالار وحدت انجام نمیدهم و به دلایل مختلف ترجیح میدادم در تئاترشهر این کار را به صحنه بیاورم. ساعت شش عصر زمان مناسبی برای تئاتر، بهویژه کاری که در تالار وحدت به صحنه میرود، نیست. چطور شد تصمیم گرفتید نمایش را در این ساعت به صحنه ببرید؟ چارهای نبود چون همهچیز در تالار وحدت برای تئاتر تحمیلی است. ما باید پسماندهها را در تالار وحدت مصرف کنیم. تئاتر، کارگردان و بازیگران باید در اختیار تالار وحدت و سایر برنامههای تالار وحدت باشند. این همه به اداره هنری و فرهنگی کشور برميگردد که تئاتر را هنر مهجور و کماهمیت تلقی میکند و نهتنها کمترین عنایتی به آن ندارد که چیزهایی را به آن تحمیل میکند. از زمانی که از اجرای یرما به دلیل آنکه زیر بار خواستهای تحمیلی مدیران سالن نرفتم انصراف دادم، تصمیم داشتم دیگر به تالار وحدت نیایم. ما مجبوریم در ساعتی مشخص به خاطر موسیقی اجرا داشته باشیم. نه اینکه فکر کنید محدودیتها بهخاطر دلسوزی نسبت به موسیقی است، بهخاطر پولی است که از کنار موسیقی درمیآورند. به همین دلیل باید در بدترین ساعت اجرایمان را به صحنه ببریم و کار هم باید در ساعتی مقرر تمام شود. بنابراین طراحی صحنه که باید آب روی صحنه باشد، نمیتواند اجرائی باشد مگر اینکه در صحنهگردان انتهای صحنه ساخته شود و با مکانیسمهایی که در تالار هست، جلو صحنه بیاید. اگر این اتفاق بیفتد، دیواره کوتاهی باید جلوی آب را بگیرد. درحالیکه اگر اجرای ما در زمان معقول بود و بعد از آن هم اجرائی در سالن وجود نداشت، دیواره ضرورتی نداشت. زمانی که خبر بهصحنهرفتن خاطرات و کابوسها منتشر شد، مسئولان بنیاد رودکی و تالار وحدت اعلام کردند همه شرایط برای حضورتان آماده است. بله، وعده دادند و گفتند همهجور امکاناتی هست. ما آدمهای تئاتر، آدمهای رؤیاییای هستیم. خیلی زود وعده مسئولان را میپذیریم. مسئولان تالار وحدت به علت شرایط حاکم بر تالار و اجباری که برای درآمدزایی دارند، هر چقدر زورشان رسید شرایط درخواستی ما را تعدیل کردند. کرایه سالن تمرین و تالار وحدت هم در قرارداد لحاظ شده است. میان صحبتهایتان گفتید ترجیح میدادید در تئاترشهر بار دیگر این کار را به صحنه بیاورید؛ تئاترشهری که به نسبت ۳۸ سال پیش با مشکلات و مسائل زیادی درگیر است. بله، ترجیح میدادم در تئاترشهر اجرا بروم چون دعوتی که توسط مدیریت فعلی تئاترشهر از من برای اجرای این کار به عمل آمد، صمیمانه و خالصانه بود. فقط به دلیل مشکل عمق صحنه و حجم آبی که قرار بود در این صحنه ریخته شود، نمیتوانستم آن را اجرا کنم و با اینکه ارتفاع صحنه تئاترشهر 12سانت از تالار وحدت بلندتر است، باز هم با مشکلاتی روبهرو بودیم. کف صحنه تئاترشهر هم انعطافناپذیر است. ما میتوانستیم استخر را در فرورفتگی ایجاد کنیم که کمترین لبه را داشته باشد. اما چون در صحنهگردان است، این امکانپذیر نیست. هدف من برای اسطورهزدایی صرفا معطوف به شخصیت میرزاتقیخان فراهانی نبود. میدانید این شخصیت در تاریخ به امیرکبیر مشهور است و همین باعث تقدس شخصیتش شد. وقتی میرزاتقیخان را امیرکبیر صدا میکنیم، از او شخصیتی میسازیم که نباید آنچنانکه هست به او نزدیک شد. به عبارت دیگر، ما این شخصیتها را بهگونهای در تاریخ ارائه میدهیم که ناگزیر هستیم مرعوب آنها باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.