چند سطر درباره جنایت و مکافات
سرگشتگی انسان
حمیدرضا صفایی. منتقد تئاتر
انسان گاهی بسیار عجیب و مشتاقانه به درد و رنج عشق میورزد. فئودور داستایفسکی جنایت و مکافات روایت سرگشتگی انسان است و سرککشیدن به رازهای درون آدمی در فضایی خفقانزده و ملالآور و عاری از رسوب عدالت. دراماتیزهکردن و به رویصحنهبردن شاهکار داستایفسکی میتواند رؤیایی بزرگ و دوست داشتنی برای هر کارگردانی در هر نقطهای از جهان باشد و ایمان افشاریان به این رؤیا رنگ حقیقت داده است و حتی روح اگزیستانسیالیستی حاکم بر رمان را نیز پررنگتر و غلیظتر به نمایش در آورده است. رویکرد روانکانه افشاریان در تحلیل راسکولنیکف نیهیلیست و مبتلا به ملانکونی را میتوان مهمترین نقطه عطف کار افشاریان دانست؛ رویکردی که البته با بازی کمنقص مهدی پاکدل کامل میشود و لحظات درخشانی را رقم میزند. اتخاذ این رویکرد منجر به تحلیل صحیح شخصیتهای نمایش میشود و البته در شخصیتهایی مانند سونیا و آلنا ایوانونا نمود بیشتری مییابد. اما طراحی هوشمندانه دو شخصیت در روایت افشاریان نمود ویژهای دارد، بازرس پارفیری و سویدریگالف که علاوه بر نقش مهمشان در پیشبرد روایت و درام، مهمترین نقش را در وانمایی فضای روسیه تزاری برعهده دارند؛ پارفیری که حضور مداومش در صحنه، فضای میلیتاریستی و خفقانآور حاکمیت تزارها را تداعی میکند وسویدریگالف که نماد انسان سوداگر و شیطانصفت روسی در هیبت و گفتاری متشخص است. همه اینها در کنار رنگ خاکستری فضای نمایش و گریم سربی بازیگران، تداعیکننده فضای مهآلود جامعهای است که شهروندانش ناامید از قانون، مستقلا وارد عمل میشوند تا حق خود را از جامعه و شهروندانش بگیرند. البته در چنین جامعهای قانون نه حقیقت قدرت است و نه سند دال بر حقانیت راسکولنیکف، بلکه ابزاری است که کارکرد نهاییاش را در بازنمایی عملی قدرت نشان میدهد. درهمآمیزی موسیقی و کلام و رقص، تمهید دیگری است که افشاریان برای ساختن ریتم اجرایش از آن کمک میگیرد. این آوازها و اصوات و حرکات در کنار وجوه بصری جلوهپردازی، نور و لباس بر ریتم اثری مثبت دارد و نهایتا به بخشی از ریتم اجرا بدل میشوند. بینامتنیت حاصل از این آوازها به خوبی در سراسر اجرا قابل مشاهده است و کارکرد صحیحش را میتوان از تناسب بین روایت اپیک و روایت لیریک درام لمس کرد. البته در این بین لحظاتی کار به سمت فرم پیش میرود، هرچند هیچگاه تبدیل به یک فرم کامل نمیشود. در کنار همقراردادن جزئیات این اجرا میتواند این باور را در ما زنده کند که با گونهای مدرن از تئاتر شقاوت سروکار داریم. استفاده صریح از خون، آهن، رنگ قرمز لباس بازیگران و نور مناسب و زبان صحنه، تماشاگر را به دیدن یک نمایش آرتویی دعوت میکند که البته در لحظاتی به گروتسک نیز تنه میزند. در مجموع میتوان اذعان کرد که نقطه قوت اساسی روایت ایمان افشاریان از جنایت و مکافات داستایفسکی، گنجاندن دراماتیکترین لحظات یک رمان 750 صفحهای در نمایشی 90 دقیقهای با حفظ جوهره این رمان است. تکمله: نمیتوان از جنایت و مکافات گفت و از حال خوبی که از لحظه ورود به عمارت مسعودیه به آدم دست میدهد، نگفت. مگر میتوان از عمارتی نگفت که محل تجمع مشروطهخواهان شریف این مرزوبوم بوده؟!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.