علی رفیعی و باغ تماشای ایرانی
رضا آشفته
علی رفیعی، هنرمند بلندپرواز کشورمان، همچنان برای صحنه و تصاویری که در آن میآفریند، ارزش قائل است؛ مردی که از سال 54 و با اجرای آنتیگونه با حضور جمعی از دانشجویان دانشگاه تهران (هنرهای زیبا) توانست خودی در تئاتر ایران نشان دهد. او همواره گامهای بلندی در صحنه برداشته است. با هر اثر، نسبت به اثر قبلی تفاوتهایی را گوشزد کرده که این تفاوت در دل اشتراکاتی که سبک و امضای اوست، برایمان زیبا بوده و بهزیبایی ما را به بازی گرفته است؛ یعنی جهانی پر از تصویر در نمایشهای علی رفیعی، همواره مدار کشف و مشاهده را بر ما باز گذاشته تا بیتفاوت از کنار آثارش عبور نکنیم. زیباتر اینکه او با هر گروه از بازیگران -چه حرفهای و چه آماتور- همواره این نگاه و راهورسم را حفظ کرده است. علی رفیعی تئاترش را بر الگوهای درست بنا کرده است و اگر هم از بزرگان تئاتر مانند آپیا، گریک و میرهولد تأثیر گرفته، دامنه این تأثیرات در پردازش ذهنی و بر پایه الگوهای خودی بوده است، یعنی علی رفیعی از خلاقیت فردی خویش غافل نبوده است و از آنسو نیز بر آن بوده که بتواند پیوندی درست با جامعه ایرانی برقرار کند. بههمیندلیل هم شاید بهترین نمونه آثارش هم برگرفته از تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی بوده است. اگر بپذیریم شکار روباه یکی از باشکوهترین آثار نمایشی تاریخ 150 ساله تئاتر به مفهوم تئاتر وارداتی (غربی) در ایران باشد، در کنار آن، آثار دیگری مانند شازده احتجاب، یادگار سالهای شن و «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزاتقیخان امیرکبیر» نیز جزء باارزشترین، غنیترین و خلاقهترین آثاری هستند که تاکنون در کشورمان به صحنه آمده است؛ هوشی سرشار و ریشهدار که نگاه ما را معطوف به حقایقی تلخ و تراژیک از گذشته اندوهبار این مملکت خواهد کرد. علی رفیعی مرد بلندآوازهای است که در تئاتر ما همیشسه یک فصل تازه است و برای همین هم همچنان میشود با حوصله و درایت بسیار پای آثارش نشست و از تماشای آنها لذت وافر برد. علی رفیعی به بدن و بیان بدنی توجه بسیار میکند و در تئاتر بهدنبال ارتباط صرف کلامی نیست. او میخواهد تئاتر به مفهوم درستترش که همانا ایجاد تصاویر است، نزدیکتر شود. او با انگیزه به این تصاویر سمتوسو میدهد و دلش در چارچوب خیالی ژرف و بحثانگیز ما را به چالشی درست از درک مفاهیم قابل استناد به تاریخ و واقعیت میکشاند. با آنکه از منظر اولیه، او یک فرمالیسم است، اما این به مفهوم کتمان حقیقت و زیبایی در چالش و همسویی و هماهنگی با همدیگر نیست. علی رفیعی به بازیگر و صحنه بیشترین بها را میدهد که در چیدمان درست و حرکاتی که باید در این ترکیببندیها شکل بگیرد، بتواند بغضآلود و حسرتانگیز باغ تماشایی را مهیا کند. تماشاگر راحت نیست چون باید در آمیزش این حرکات و تصاویر، نتایجی را برای خود بسازد؛ نتایجی که فکر و خیال را به بیکرانه سوق میدهد. بازهم درنهایت همان القای حقیقت و زیبایی است که غایت هنر را دربر خواهد گرفت. رفیعی یکی از تماشاییترین کارگردانهای ملی و میهنی است که در گسترهای جهانی و با پردازشی دقیق، هنرش را بر ما نمایان میکند. اینبار هم مشتاقانهتر گوشهای دیگر از کابوسهای وارد بر نخبگان این سرزمین را در این اثر بدیع و بینظیر به تماشا خواهیم نشست. همین!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.