بگذاريد آبروي «نهاد» سرجاي خود باقي بماند
اگر فرض کنیم تورم داشته باشیم و قیمت ارز را ثابت نگه داریم، خصوصا اگر فساد هم وجود داشته باشد، یک توالی فاسد ایجاد میشود، اما تا وقتی اقتصاد بستر کار را فراهم نکند، پرش متغیرهای کلیدی، مانند نرخ ارز که به شوکدرمانی تعبیر میشود، راه به جایی نمیبرد. از برنامه اول تاکنون روی سه متغیر نرخ بهره، قیمت حاملهای انرژی و نرخ ارز، پژوهش میکنند، حرف میزنند، تحلیل و سخنرانی میکنند که اگر این سه متغیر بالا برود، همهچیز درست میشود. تقریبا تمام تحلیلها به همین مضمون رسیده است. معمولا به مسائل دیگری نیز میپردازند، اما در نهایت سر از این سه مقوله درمیآورند؛ درحالیکه ارز در کشور ما به یک متغیر خاص بدل شده است. اگر نفت نداشتیم کار آسانتر میشد. اگر نفت نبود طبیعتا بازار ارز به گونهای بود که به ازای صادرات، ارز وارد بازار میشد و برای هر وارداتی نیز باید تقاضای ارز شکل میگرفت. در این شرایط با ایجاد تورم در اقتصاد، فورا به صادرات و واردات و طبیعتا به نرخ ارز نیز علامت داده میشد. نه بودجه کاری به نفت داشت و نه شرایطی مانند نیمه دوم دهه 80 پیش میآمد که دولت 600، 700 میلیارد دلار درآمد نفتی داشته باشد و ریز و درشت کالاهای مصرفی و اولیه و واسطهای را از خارج وارد کند. اگر نفت نبود، میتوانستیم بسترسازی کنیم و نتیجه بگیریم، اما نکردیم و فقط گفتیم متغیرهای کلیدی را تغییر میدهیم. ایران اکنون در دوره گذار است. دوره گذار، دوره مسئولیت و مراقبت دولت است. دورهای است که باید منابع از بخشهای نامولد اقتصاد دریغ شود، اما دولتها فقط اصلاح قیمتی را در نظر گرفتند. نحوه اجرای صحیح اصلاح قیمتی این است که وقتی قیمت کالا به قیمت سایر کالاها، علامت ناصحیح به تخصیص منابع میدهد، باید قیمت کالای موردنظر را درست کنید، اما وقتی قیمت کالا را دستکاری میکنید قیمت سایر کالاها بیشتر از آن تغییر میکند. از همان اول این را تجربه کردیم و هیچ کاری هم برایش انجام ندادیم. یکی، دو سال گذشته گفتیم دوباره باید اصلاحات کنیم. دوباره قیمت کالا را بالا بردیم و دیدیم قیمت سایر کالاها چطور بالا رفت. هزینه اصلی این شوکدرمانیها هم این است که توزیع کاربردی را به نفع نیروهای غیرمولد و به زیان بخش مولد تغییر میدهد؛ چون تغییرات متناسب نیست. هر بار این تغییر و اصلاح را تجربه کردیم، نتیجه نگرفتیم. از سال 79 تا 89 درآمدهای نفتی روند روبهرشد داشت و در اواخر این دوره نیز بهشدت افزایش یافت. طبیعتا برای فروش این میزان ارز هم مشکل داشتیم و شاید یکی از دلایل روآوردن دولت به واردات هم همین بوده است، گرچه میتوانستند طور دیگری عمل کنند. در دهه 80 تا سالهای 90-91 نرخ ارز در وضعیت تثبیتشده بود و صادرات هم روند روبهرشدی داشت، اما بعدا که نرخ ارز بهشدت افزایش یافت، صادرات هیچ تغییری نکرد. از دید من وقتی ارز، انتظارات تورمی و بودجه را تحت تأثیر خود قرار داد و تولید را به خود وابسته کرد، دیگر نمیتوان بهراحتی قیمت ارز را به این دلیل که صادرات را افزایش میدهد، بالا برد. تاکنون رابطه قیمت ارز و صادرات اینگونه بوده که وقتی تورم داریم و ارز بالا نمیرود، روی صادرات اثر محدودکننده دارد، اما وقتی که نرخ ارز بالا میرود هم صادرات شتاب نمیگیرد؛ چراکه شتابگرفتن صادرات، به وضعیت نهاد تولید، بحث رقابتپذیری و جایگاه تولید نسبت به بخش نامولد بستگی دارد. وقتی انتظارات تورمی شعلهور میشود، نظام پولی پراکنده و غیرشفافی که در کشور داریم، شروع میکند به تخریب و ایجاد حباب و افزایش قیمتها. من اعتقاد دارم آنچه بر سر اقتصاد آمد از همان چندبرابرشدن نرخ ارز آغاز شد و هنوز هم آن رکود تمام نشده و اثراتش در اقتصاد پا برجاست. سربلندکردن از آن وضعیت هم کار آسانی نیست، اما حال دوباره یک تناسب ساده میبندند و میگویند در این دو، سه سال هم تورم داشتهایم و نرخ ارز باید بالا برود. مرتب از تورم، تحلیل پولی میکنند، هیچکس نمیتواند رابطه پول با تورم را نفی کند، اما فرض کنید بانک مرکزی نگذارد یک ریال پول به اقتصاد تزریق شود، اما 20 درصد روی نرخ ارز بگذارد، ببینید نرخ تورم افزایش پیدا میکند یا نه. در جایی که باید قیمتهای کلیدی نسبت به تورم تعدیل شوند، آنچه مشاهده میشود این است که تورم از متغیر کلیدی حاصل میشود و افزایش متغیر کلیدی متناسب با تورم، دوباره تورم میآورد. قاعده بازی در اقتصادی که نقدینگی و سیستم بانکی سرخود و بخش غیرمولد در آن گسترده شده این است که وقتی یک قیمت کلیدی را بالا میبرید، همان روزهای اول، نقدینگی و بخش غیرمولد از این تغییر فضا به نفع خود و به زیان همه عوامل اقتصادی استفاده میکند و شما به جای اول یا بدتر از جای اول برمیگردید. متأسفانه به اینها توجه نمیشود. بنابراین به دولت توصیه میکنم از شوکدرمانی بهشدت پرهیز کند. اگر میخواهید وضع درست شود، باید بر چرخش و گردش منابع نظارت کنید. منابع را به هر کسی که میدهید، محل استفاده آن را رصد کنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.