پرسشهايي از کریستیز دوبی
حسین عبدالهاشمپور
آیا کریستیز دوبی حق مطلب درباره هنر ایران را ادا میکند؟ این پرسشی است که در چندسال اخیر در ذهن جامعه هنری ایران پررنگتر میشود. دو هفته پیش نوزدهمین حراج کریستیز خاورمیانه در دوبی برگزار شد؛ کل فروش این دوره برای ٨٨ اثر، هفتمیلیونو ١٦٣ هزار دلار بود و حاصل فروش ٢٧ اثر ایرانی نزدیک به نیمی از کل حراج، معادل سهمیلیونو ٢١٣ هزار دلار! همین مقایسه ساده، اهمیت و میزان نقشآفرینی هنر ایران در مارکت منطقه را روشن میکند؛ اهمیتی که بالطبع باید زمینه بیشتردیدهشدن هنر ایران در کریستیز شود اما زمزمههایی در جامعه ایرانی هست که مدعی است این مهم رخ نمیدهد؛ برای مثال سهبندی که بعدتر در این نوشتار میآید، این سؤال را به ذهن میآورد که آیا زاویه نگاه دفتر کریستیز دوبی به هنر ایران تغییری یافته است؟ پیشتر اما بازگویی این نکته را الزامی میدانم که حضور کریستیز منشأ خدمات بسیاری برای هنر بهخوابرفته خاورمیانه بود و هست؛ بهویژه آنکه ١٠ سال است در دوبی دفتر دائمی دایر کرده و با نظمی مثالزدنی هر اکتبر و آوریل حراج برگزار میکند و استانداردهایی در زمینه ارائه آثار هنری با خود آورده که ستایشبرانگیز است؛ اهلفن با یک حساب سرانگشتی میتوانند دریابند که کریستیز سودی مادی از دفتر دوبی خود نمیبرد، بعد از سال ٢٠٠٨ درخشان و سایه دامنهدار رکود اقتصادی بر منطقه، احتمالا تنها دخلوخرج این حراجی در دفتر دوبی برابر میشود؛ کمااینکه هفته آینده کریستیز نیویورک برپا خواهد شد که فروشی بالغ بر ٧٠٠ میلیون دلار برای آن تخمین زده میشود که در مقایسه با هفتمیلیون دلار دو هفته پیش دوبی خود گویای میزان سود کنونی کریستیز از خاورمیانه است؛ اما از آنسو بهیقین هنر منطقه بهخصوص هنر ایران، بر بلندای اعتبار کریستیز بار دیگر به دنیا معرفی شد و گاه ارتقای قیمتی را به خود دید که در اوایل این سده برای جامعه هنری منطقه یک رؤیا و یک خواب تلقی میشد؛ مهمتر تعامل و صبوری است که کریستیز در سالهای تحریم، قطع سوییفت و دشواری انتقال پول به ایران و ایرانی پیشه کرد و هرگز خللی در عرضه آثار هنرمندانمان به وجود نیاورد...، ازهمینروست که در مطلع هر نقدی باید نکات فوق را از سر انصاف و قدرشناسی یادآوری کرد: ١- در چند دوره اخیر تمرکز کریستیز دوبی بر ارائه هنرمندان مدرنیست ایرانی است و تقریبا غیر از فرهاد مشیری، افشین پیرهاشمی و رکنی حائریزاده چشمش را بر هنر پیشگام معاصر ایران بسته است. به همین منوال چندی است درهای کریستیز بر هنرمندان جوان کشورمان هم بسته مانده است که هردوی چنین رویکردهایی در باب کشورهای عرب دیده نمیشود. ٢- در سه، چهار دوره اخیر چیدمان کاتالوگ بهگونهای است که آثار هنرمندان ایران پس از ارائه ٦٠ و گاه ٧٠ اثر روی میز حراج میرود و تقریبا در این مدت هیچگاه نشده در حضور حداکثری جمعیت در سالن حراجی، آثار هنری کشورمان عرضه شوند؛ مانند همین دوره که آثار ایران در دو بخش انتهایی حراج از شماره ٦٩ تا ٩٣ و ٩ اثر در 20 کار پایانی حراج، وقتی که صندلیهای خالی بیشتر از خریداران به چشم میآیند ارائه شدند؛ حال آنکه امتیاز ارائه در بهترین و شلوغترین زمان سالن حراج بهخصوص در اختیار هنرمندان لبنان، سوریه، عراق و مصر قرار میگیرد که تکرار مکرر این رفتار در چند حراج اخیر سؤالبرانگیز است؛ جالب اینجاست که همین جانمایی سبب شده «یوسی پیلکانن» کمتر کارهای ایرانیان را چکش بزند، حال آنکه پرفورمنس و اکت بسیار حرفهای او تأثیری مستقیم بر فروش و ارتقای قیمت آثار دارد. ٣- گفته میشود خریداران عرب دیگر رغبتی به خرید آثار هنری ایران نشان نمیدهند که البته در اینباره میتوان گزارههای متعددی را متصور دانست، اما آمار فروش کریستیز میگوید گویا خریداران عرب اقبال شایانتوجهی به آثار هنرمندان عرب هم نشان نمیدهند؛ آمار همین دوره میگوید عربها برای ٦١ اثر همنژادان خود فقط حدود چهارمیلیون دلار پرداختهاند؛ بنابراین این پرسش بدیهی پیش میآید که آیا کریستیز دوبی در آگاهیبخشی و تهییج شیوخ متمول منطقه، کمکاری و تعلل میکند؟! شاید عدم فروش ٣٣ اثر در همین دوره نوزدهم کریستیز دوبی (شامل ٢٦ اثر عرب و هفت اثر ایران) را بتوان در همین راستا ارزیابی کرد. و دستآخر اینکه نویسنده از کاستیهای متعدد هنر ایران آگاه است و بارها به آنها اعتراض هم کرده، حتی شاید این کاستیها در زمره گلایههای ناگفته کریستیز نیز قلمداد شود، مانند اینکه: تحریمها و پروژه ایرانهراسی مارکت هنرمان را تقلیل داده، در آستانه هر حراجی فردی در تهران ادعای تقلبیبودن فلان اثر را رسانهای میکند حال آنکه عربها با انبوه هنرمندان فقید چنین حاشیههایی ندارند، هنرمندانمان فاقد کتاب و کاتالوگ ارزندهاند، تبلیغات در رسانههای خارجیمان صفر است حتی در مملکت خودمان فاقد رسانه حرفهای و دوزبانه در عرصه تجسمی هستیم... اما باوجوداین، هنر ایران کیفیترین و پولسازترین هنر خاورمیانه است و بجاست کریستیز بهعنوان معتبرترین برند فروش آثار هنری منطقه با یک خانهتکانی ذهنی، روزگار نوین پیشروی ایران را در نظر و فضای وسیعتری برای هنر ایران فراهم آورد. البته چنین مهمی پیشتر مستلزم این باور عمومی میان خود ماست که فروش یک ریال هنر ایران در آنسوی مرزها برابر با چندصد ریال در داخل ایران اهمیت دارد و همه برای دستیازیدن به بازار بینالمللی باثبات و حفظ منافع ملی باید عزمی جزم و حتی گذشت و فداکاری از خود بروز دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.