باز هم سیل، باز هم مرگ
هدایت توکلی . مدرس مدیریت بحران
در مدلهای مدیریت بحران موجود که در کشور به کار گرفته میشوند، چهار بحث اصلی وجود دارد: پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازسازی و بازتوانی. اول، پیشگیری پیش از حادثه به آموزش و نحوه آموزش بستگی دارد؛ استفاده از رسانههای جمعی مانند تلویزیون، سایتهای پربازدید، شبکههای اجتماعی، استفاده از آموزش در مدارس برای دانشآموزان و کارکنان ادارات و استفاده از آموزش برای مردمی که به رسانهها به طور مداوم دسترسی ندارند. در گفتار یا به قولی در حرف، همه این آموزشها داده میشود؛ ولی وقتی کوچکترین حادثهای پیش میآید، مشاهده میشود یا آموزشها بهدردنخور بوده یا در حادثه مشخصی کارایی نداشته یا اصلا آموزش داده نشده است و قطعا هنگامی که با بارانهای تابستانه و پاییزه کشتههایی داریم، نشاندهنده نبودِ آموزش است؛ چراکه آموزش مهمترین کارایی خود را هنگام حادثه یا هنگام مانور نشان میدهد. وقتی مانور برای حوادث طبیعی در شهرهای حادثهخیز انجام نمیشود، یعنی آموزش داده نشده است. وقتی مردم فرق بارانهای حادثهخیز و بارانهای سیلآسا را با بارانهای بهاره تشخیص نمیدهند؛ یعنی آموزش وجود نداشته است. دوم، پیشگیری، الزاما پیش از بحران نیست، حین و پس از آن هم پیشگیری هست و تا حدی که توان امکانات، تجهیزات و نیروهای عملیاتی جوابگو است، باید به کار گرفته شوند که آسیب کاهش یابد؛ طبق تصاویر و گزارشهای منتشر شده، امکانات در شرایط حادثه دیده نشده و از نیروهای امدادی حین بحران خبری نبوده است. هرچه هست فقط وعدههایی است که سریعتر از سرعت باران به فراموشی سپرده میشود و امدادرسانیهایی که فقط محدود شده است به پتو و لباس و خوراکی، که فعلا زنده بمانند تا «چه در نظر آید و چه قبول افتد». رئیس ستاد بحران کشور گفته است: دلیل اتفاقهای اینچنینی «ساختوسازها و پروژههای عمرانی بدون مطالعه در کشور» است. خوب اینکه چیز جدیدی نیست همه میدانند که در ایران این اتفاق در روز روشن انجام میشود. کاری که ستاد بحران کشور باید انجام دهد این است که بداند در فلان منطقه، ساختوسازها و پروژههای عمرانی بدون مطالعه، صورت گرفته است و برای آن برنامهریزی کند، وگرنه اگر شرایط ایجاد سیل وجود نداشته باشد که سیل نمیآید. «از کرامات شیخ ما چه عجب، پنجه را باز کرد و گفت یک وجب» در ادامه مصاحبه گفته شده «هشدارهای لازم به مردم داده شده است»، مگر مردم میدانند که در شرایط بحرانی چه بکنند، مگر آموزش دیدهاند، مگر امکانات و تجهیزات دارند و...، چه هشداری و به چه کسی داده شده است، واقعا مشخص نیست. درباره آمادگی و مقابله صحبتی نیست، چون مانور استاندارد انجام نمیشود که کسی آماده باشد. بازسازی و بازتوانی یکی از سختترین مراحل مدیریت بحران است که فراموشی مسئولان در این مرحله بیشتر اتفاق میافتد. مردم دچار حادثهای شدهاند؛ یا عزیزی را از دست دادهاند یا مال خود را تلفشده میبینند، این مردم گناه نکردهاند که تقاص بیبرنامگی را بپردازند. سوم، هزینههایی از خسارت ایجادشده اعلام شده است. این هزینههای اعلامشده، برای مواردی است که مشاهده میشود؛ یعنی خانهای، جادهای، مدرسهای و...، خراب شده است و برآورد هزینه میکنند؛ بنابراین آسیب کسبوکار، ازدسترفتن شغلهایی مانند دامداری و کشاورزی و ازدسترفتن امید به زندگی عشایر و...، را چه کسی و کجا باید حساب کند!!! برای هر حادثه طبیعی که در کشوری اتفاق میافتد، برنامههای مشخصی وجود دارد که در کجا و در چه زمانی حادثه رخ خواهد داد. اینکه بگوییم فلان حادثه دوره صدساله دارد، بیبرنامگی دیگری است، چون اگر بدانیم که زمان دوره چندساله است، که یک قدم جلوتر رفتهایم و باید پیشبینی بهتری داشته باشیم؛ نه اینکه بگوییم صدساله است و شاید در دوره صدساله زندگی ما پیش نیامد. منظور از دوره در حوادث این است که آن اتفاق در آن دوره پیش میآید؛ یعنی از سال صفر تا سال صد یکبار اتفاق میافتد؛ ولی اگر در سال 75 حادثه پیش آمد، دوره بعدی از همان سال 75 در نظر گرفته میشود تا زمانی که حادثه بعدی رخ میدهد؛ بنابراین الزاما نباید منتظر عدد صد بمانیم، چون حوادث طبیعی معمولا حوادث ناشناختهای هستند. چهارم، در ادامه گزارشها آمده بود «مردم از عملکرد نیروهای امدادی ناراضی بودهاند»؛ اینجا یک سؤال خیلی مهم پیش میآید که وظیفه ستاد مدیریت بحران، هلال احمر، نیروهای امدادی و...، چیست؟ مگر نه این است که این عزیزان حقوق میگیرند که در شرایط بحرانی به فعالیت بپردازند؛ بنابراین اگر این عزیزان زحمتکش دچار غافلگیری شوند یا منفعل عمل کنند، مردم آسیبدیده چه باید بکنند. پنجم، در مجموع مدیریت بحران در ایران در همایشها، کنفرانسها و سمینارها، بحثهایی بینهایت زیباست؛ اما در عمل از این همه زیبایی گفتار، عمل خاصی دیده نمیشود. هزینهکردن برای جلوگیری از شرایط بحرانی در کشوری مانند ایران که در آسیا از نظر حوادث شناختهشده طبیعی، رتبه چهارم و در جهان رتبه دهم را دارد، هزینه که به حساب نمیآید، «هیچ»، شاید حتی بتوان به آن به نوعی به صورت «درآمد» نگاه کرد؛ به این معنا که با هزینه خیلی کم از آسیب خیلی زیاد جلوگیری خواهد شد. به امید روزی که در کشور عزیزمان، ایران، کسی به دلیل حوادث طبیعی شناختهشده، دچار خسارت نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.