|

درباره شکل‌گيري طرح‌هاي کتاب مينياتورهاي سياه با کامبيز درم‌بخش

عبور از خط

انوشه صادقي‌آزاد

«مينياتورهاي سياه» و من، هردو در سال 1352 در تهران به‌دنيا آمديم! هفت‌ماهه بودم که مادرم راهي زندان شاهنشاهي و «مينياتورهاي سياه» دوساله بود که پدرش ممنوع‌القلم شد! هردو، در زمانۀ زندان، شکنجه و سانسور به‌دنيا آمديم. امروز بعد از چهل‌و‌دو سال کنار يکديگريم. با اين تفاوت که گرد پيري بخش زيادي از موهاي جواني‌ام را سپيد کرده اما «مينياتورهاي سياه» با داشتنِ آن‌همه خاطرات تلخ، ذره‌اي کمر خم نکرده و سرزنده‌تر از قبل، سرگذشتش را بازگو مي‌کند. به بهانۀ انتشار کتاب «مينياتورهاي سياه» و در پي آن، عرضۀ يکصد نسخه‌ از اين کتاب در شمارگانِ محدود (اديشن)، با کامبيز درم‌بخش- خالق هنرمند اين مجموعه، گپ‌و‌گفتي داشتم تا بيشتر و متمرکزتر در حال‌و‌هواي آن سال‌ها و اين طرح‌ها قرار بگيريم.

روزگاري كه درم‌بخش جوان، مينياتورهاي سياه را خلق مي‌كرد چگونه بود؟ آن موقع 31 ساله، متأهل و صاحب دو فرزند بودم. آتليه‌اي براي اجراي كارهايم نداشتم. در همان خانۀ كوچكمان - در حالي‌كه بعضي اوقات مهمان داشتيم و فضا از سروصداي مهمان‌ها پُر بود- در گوشه‌اي از اتاق ميز كوچكي داشتم و همراه با اجراي يكي از مينياتورها از مهمان‌ها هم پذيرايي مي‌كردم. چون بايد فردا طرح را تحويل هفته‌نامۀ آيندگان ادبي مي‌دادم. در آن روزگار وسايل كار مثل امروز تا اين اندازه متنوع و در دسترس نبود. من روي كاغذ‌هاي نامرغوب، با مركبِ چيني و قلم فلزي طرح‌هايم را با وسواسِ خاصي اجرا مي‌كردم. البته آن موقع علاوه بر هفته‌نامۀ آيندگان ادبي لااقل با 7-8 جاي ديگر هم كار مي‌كردم. مجموعه‌اي از اين دستمزدها زندگي من را تأمين مي‌كرد. البته به حدي نبود كه بتواني صاحبخانه شوي؛ ولي بد هم نبود. شرايط سياسي اوايل دهۀ 50 چه تأثيري در آفرينش «مينياتورهاي سياه» داشت؟ قطعاً بايد در آن فضا زندگي كرده باشيد تا متوجه بشويد چرا اين آثار به‌وجود آمده‌اند. در محيطي كه فرهاد تصور مي‌كرد «داره از ابر سياه خون مي‌چكه...»، قطعاً شرايط نمي‌توانست خوب باشد. حالا تصور كنيد در اين شرايط يك كاريكاتوريست چه بايد بكشد؟ اخبار اطراف شما پُر بود از اعدام‌ها، دستگيري‌ها و سانسورها. شما بايد خيلي دست‌به‌عصا راه مي‌رفتيد. به هرحال شرايط طوري نبود كه بتواني به‌راحتي حرفت را بزني. در عين حال اوايل دهۀ پنجاه اوج رشد روشنفكري در ايران بود؛ و اين نگرش در تمام زمينه‌هاي هنري و ادبي جامعه ريشه دوانده بود. بنابراين من و همكارانم نيز بايد هنر كاريكاتور را هم‌زمان و همسو با جريان روشنفكري پيش مي‌برديم. علاوه بر اين من به دنبال يك زبان بين‌المللي براي كارهايم بودم تا بتوانم با جهان پيرامونم به‌راحتي ارتباط برقرار كنم. پس تمام تمركزم را بر تصوير گذاشتم. فقط تصوير، بدون هرگونه متن. در حوزه ادبيات، سينما و تئاتر براي ارتباط با جهان خارج نياز به واسطه‌اي به نام «ترجمه» داريد -آن هم از نوع خوب- اما من زبانم تصويري بود و نيازي به آن «واسطه» نبود. بعدها تأثير اين ديدگاه را نيز در همكاران خارجي‌ام ديدم. زماني كه با رلف استيدمن1 ديداري در موزه استانبول داشتم، او از علاقۀ وافر خود به مجموعۀ «مينیاتورهاي سياه» برايم ‌گفت. البته، «مينیاتورهاي سياه» طرح‌هاي همه‌فهمي نبودند. حتي فهم بعضي از اين كارها براي برخي از دوستان مطبوعاتي‌ام كار آساني نبود. بخشي از اين پيچيد‌گي، شگردي زيركانه براي عبور از خط و مرزهاي سانسور آن دوره بود. آيا ايدۀ «مينياتورهاي سياه» سفارشي از طرف هفته‌نامه بود؟ خير. در طول فعاليت مطبوعاتي‌ام هيچ‌گاه سفارشي كار نكرده‌ام. من در آن زمان يك كارتونيست مطبوعاتي حرفه‌اي بودم. حتي مي‌توانستم حدس بزنم چه طرحي را بايد به چه نشريه‌اي بدهم؛ از نشريات عامه‌پسند گرفته تا نشريات روشنفكري نظير نگين و پيش‌تر از آن فردوسي. «مينياتورهاي سياه» به تشخيص خودم بايد در هفته‌نامۀ آيندگان ادبي منتشر مي‌شد. «مينياتورهاي سياه» از يك معنا به فرم رسيد يا فرمي بود كه در زمانۀ خودش معنا پيدا كرد؟ زماني كه 14‌-‌15 ساله بودم در خيابان نادري، توريست‌ها، صنايع دستي و آثار نقاشي يونيك ازجمله مينياتور مي‌خريدند. آن زمان من تعدادي مينياتور از بازار مي‌خريدم و از روي آنها 4-5 عدد مي‌كشيدم و به عتيقه‌فروشي‌هاي چهارراه استانبول مي‌فروختم. آن موقع مد شده بود كه روي كاغذ سياه يا مخمل سياه با مركب سفيد قلم‌گيري مي‌كردند. به هر حال ريشه نگاه من به مينياتور به اين روزگاران برمي‌گردد. براي طراحي «مينياتورهاي سياه» ابتدا سوژه‌ها را روي يك كاغذ مي‌نوشتم و يك طرح ابتدايي از آنها مي‌كشيدم. بديهي بود كه براي اجراي آنها بايد به‌طور جدي به مطالعۀ مينياتورهاي ايراني مي‌پرداختم. تعداد زيادي از كتاب‌ها را خريدم يا بخشي از آنها را قرض كردم. از جملۀ آن كتاب‌ها مي‌توانم به شاهنامۀ بايسنقري اشاره كنم كه بسيار من را مشغول خود كرد. به نظر من هر صفحه از آن كارها بيش از يك جواهر ارزش دارد. جواهري سرشار از فرم، رنگ و تركيب‌بندي‌هاي بي‌نظير كه نگاه بسياري از نقاشان غربي نظير- ماتيس- را به خود جلب كرده بود. در حين مطالعۀ اين آثار متوجه شدم كه پرسوناژهاي هر كدام از اين مينياتورها گويي در صحنۀ تئاتر هستند. اكثر آنها رو به مخاطب هستند. در تمام آثاري كه من مشاهده كردم يك نفر پشت به تصوير نبود. حتي اسب‌ها هم از اين قاعده مستثنا نبودند. به نظر من آناتومي اسب از نماي پشت يا جلو زيبايي چنداني ندارد شايد براي همين آن را از پهلو نقاشي مي‌كردند. مطلب ديگر فقدان پرسپكتيو در آثار مينياتور بود به‌طوري‌كه كاراكتر بالاي صحنه را با كاراكتر جلوي صحنه يك‌اندازه مي‌ديدي. حتي پاها نيز به سبك ديوارنگاره‌هاي اهرام ثلاثه، نيم‌رخ كشيده مي‌شد. درواقع كار اساتيد مينياتوريست چيدماني از عناصر گوناگون در يك صفحه بود. به‌‌طورمثال افرادي كه مقام والاتري داشتند در مركز تصوير و بزرگ‌تر از ديگران كشيده مي‌شدند. چهره‌ها به يك‌ديگر شبيه بودند و به‌ندرت با يكديگر تفاوت داشتند و شما از تزئينات و رنگ لباس‌هايشان پي به مقام و منزلت آن‌ها مي‌بردي. درعين‌حال به خاطر اينكه مينياتورها براي كتاب‌ها طراحي مي‌شدند اكثراً در قالب يك كادر محبوس شده بودند. كارها را با اين پشتوانۀ فكري اجرا كردم و جالب است بدانيد نتيجۀ كار براي خودم، به‌عنوان خالق اثر، بسيار قابل‌توجه بود. من فكر مي‌كنم فرم و معنا در آفرينش «مينياتورهاي سياه» به موازت يكديگر پيش رفته‌ و مكمل يكديگر بود‌ه‌ا‌ند. عنوان «مينياتورهاي سياه» از كجا آمد؟ مينياتورها اغلب رنگي هستند؛ وقتي شما «مينياتورهاي سياه» مي‌گفتيد مردم فكر مي‌كردند كه مينياتورها را با مركب سياه كشيده‌ايد. درحالي‌كه اصل موضوع اين نبود. اصل، «سياهي» موضوع بود. تاريكي و وحشتي كه بر جامعه سايه انداخته بود؛ همان‌چيزي كه طنزپردازان خارجي به آن «طنز سياه» مي‌گويند. تلفيق اين هنر ايراني و آن مفهوم خارجي به «مينياتورهاي سياه» تبديل شد. اين براي اولين‌بار بود كه مينياتورهاي ايراني دست‌مايۀ يك طنزپرداز شده بود. البته آقاي محصص گاهي اوقات با استفاده از كاراكترهاي مينياتور طرح‌هايي مي‌كشيدند، ولي طرح‌هاي ايشان داراي سوژۀ خاصي نبود. آيا سردبير يا مديرمسئول واهمه و ترسي از انتشار اين آثار و عواقب آن نداشتند؟ در اوايل حساسيتي وجود نداشت، ولي در آخر اين حساسيت برانگيخته شد. اين هم به دو دليل بود. يكي فضاي سياسي موجود در آن دوره و ديگر اينكه ساواك من را دوبار به خاطر اين كارها به دفتري [وزارت اطلاعات و جهانگردي] در خيابان كاخ احضار كرده بود و ماموران ساواك سؤالاتي دربارۀ اين طرح‌ها از من كرده بودند. يادم مي‌آيد يك روز كه براي بازجويي به دفتر ساواك رفته بودم رئيس وقت آن دوره از يكي پرسيد: «آقا چي‌كار كرده؟» همكارش جواب داد كه: «هيچي، داره اداي عبيد رو در‌مي‌آره». به‌هرحال نتيجۀ اين رفت‌وآمدها اين شد كه بنده را ممنوع‌القلم كردند. البته من هم از رو نرفتم و بلافاصله طرحي كشيدم كه در آن يكنفر روي دستي كه دارد تذكر مي‌دهد نشسته است. [طرح صفحه 89 كتاب]. نهايتاً مدير‌مسئول به خاطر اين اتفاقات با رفتار تندي من را بازخواست كرد. بالاخره سال 1354 هفته‌نامۀ آيندگان ادبي بعد از دستگيري دو نفر از همكاران من رسماً تعطيل شد. يكي از دلايل بدبيني ساواك به هفته‌نامه آيندگان ادبي همين «مينياتورهاي سياه» بود. آن‌موقع سردبير هفته‌نامۀ آيندگان ادبي چه كسي بود؟ آقاي هوشنگ وزيري كه بعدها فعاليت مطبوعاتي‌اش را در خارج از كشور ادامه داد. شما گاهي تنها با تغيير كوچكي در مينياتورها به هدف و مقصود خود مي‌رسيد، ولي برخي اوقات شخصيتي به‌كل متفاوت از اسلوب‌هاي مينياتور وارد صحنه مي‌شود. چه هدفي از ورود اين شخصيت نچسب به دنياي مينياتورها داشتيد؟ اگر منظور شما همان شخصيت كت‌وشلوارپوشي‌ است كه گاهي سر‌و‌كله‌اش در «مينياتورهاي سياه» پيدا مي‌شود؛ او نماد ساواك يا فراتر از آن، به قول خارجي‌ها، بَدمن زمانۀ خود است. من در خلق اين آثار گاهي به گذشته رفته‌ام، گاه در زمانۀ خود سير مي‌كردم و گاهي حتي آينده‌نگري هم كرده‌ام. به‌عنوان‌مثال اين سربريدن‌ها كه در برخي از كارهاي من مي‌بينيد، در آن دوره آنقدر شايع نبود. اما امروز عده‌اي به نام داعش اين وظيفه را به‌عهده گرفته‌اند. من هميشه فكر مي‌كردم جهاني كه در «مينياتورهاي سياه» خلق كرده‌ام بسيار تاريك‌تر و مخوف‌تر از جهان واقعي است. اما امروز مي‌بينم كه اتفاقات اطراف ما روي كارهاي من را سفيد كرده‌اند. چه هدفي از بيان غلو‌آميز خشونت در اين‌سري از آثار‌تان داشتيد؟ به‌هرحال در آن‌موقع براي اينكه مخاطب را تحت‌تأثير قرار بدهم چاشني اغراق را به كار بردم. ولي امروزه در اطرافمان اخبار اين خشونت‌ها هر شب به گوشمان مي‌خورد و هنرمند ديگر نيازي به اغراق ندارد. وقتي هفته‌نامۀ ‌آيندگان ادبي تعطيل شد چه اتفاقي براي «مينياتورهاي سياه» افتاد؟ بعد از تعطيلي هفته‌نامه، نمايشگاهي در گالري سيحون به نام «هزار‌و‌يك شب، شب سيزدهم»‌ از «مينياتورهاي سياه» و بعد از آن در انجمن ايران و آمريكا برگزار كردم. استقبال بي‌نظيري از نمايشگاه شد و حدود يك‌سوم كارها فروخته شد. در آن زمان اين براي يك كاريكاتوريست موفقيت بزرگي محسوب مي‌شد. تقريباً هر شب آن نمايشگاه مثل شب افتتاحيه بود. در اواخر دورۀ پهلوي در انجمن گوته نيز نمايشگاه ديگري برگزار كردم. اوايل دورۀ انقلاب هم در موزۀ هنرهاي معاصر از «مينياتورهاي سياه» نمايشگاه ديگري برگزار شد. بعد از انقلاب تلاش شد كه «مينياتورهاي سياه» در قالب كتاب منتشر شود؛‌ حاصل اين تلاش به كجا ختم شد؟ من هميشه آرزو داشتم كه «مينياتورهاي سياه» به شكل كتاب منتشر شود. زماني كه در آلمان زندگي مي‌كردم آقاي مرتضي مميز تلفني با من صحبت كرد و گفت كتاب را لي‌آت كرده و اوزاليد آن را هم با خود به كلن آورده است. قرار شد اوزاليد‌ها را براي من پست كند تا من لي‌آت را ببينم. اما با شروع جنگ ايران و عراق پروژه به فراموشي سپرده شد و من هم ديگر پي كار را نگرفتم. البته امروز بعد از سي‌سال انتظار بسيار راضي‌ترم كه كتاب در آن زمان منتشر نشد. چرا كه الان به همت دوستانم كتابي منتشر شده كه از هر نظر ــ چه هنري و چه فني ــ منحصربه‌فرد و كامل است. علاوه بر اينكه زحمت نگارش مقدمه كتاب را هم دوست فرهيخته و هنرمند آقاي جواد مجابي به‌عهده گرفتند كه اين براي من بسيار ارزشمند است. درواقع به‌نفع من شد و نتيجۀ سال‌ها صبر من منجر به انتشار يك كار باارزش شد. امروز چه تعداد از اصل طرح‌ها پيش شما باقي‌ مانده‌اند؟ تعدادي از باقي‌ماندۀ طرح‌ها را آقاي محمد زهرايي در بدو ورودم به ايران خريدند. تعدادي هم در گنجينۀ موزۀ هنرهاي معاصر طبقه‌بندي شده است. تا آن‌جا که به‌خاطر دارم يكي از طرح‌ها نزد آقاي آيدين آغداشلوست و يكي هم در اختيار آقاي حسن ‌كريم‌زاده است. يك اثر در موزۀ هنر استانبول است. يك اثر هم در موزۀ طنز «گابروو»ي بلغارستان. مابقي نيز در اختيار علاقه‌مندان به اين آثار است. بنابراين تنها دارايي من از «مينياتورهاي سياه» فقط همين كتاب زيبا است. پي‌نوشت: 1. Ralph Steadman، طراح و كارتونيست انگليسي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.