ترسیم دوباره چهره خاورمیانه
ناظران علوم جغرافیای سیاسی بر این تصورند منطقه خاورمیانه در سالهای آینده دچار تغییرات ریشهای، بهویژه به لحاظ ائتلافهای منطقهای، خواهد شد. شاید ائتلافهای گذشته برچیده شده و منطقه به سمت تشکیل کانتونهای جدید به سبک توافقنامه سایکس- پیکو برود. با این نگرش باید جنوب سودان را شروع چنین برنامهای تلقی کرد. تشکیل دولتهای خودمختار کردها میتواند مقدمهای برای تأسیس دولت کردی کاملی باشد. شاید حوادث سوریه و عراق و برخی دیگر از کشورهای منطقه نیز همین سرنوشت را دنبال کند. بهاینترتیب انتظار میرود در سالهای آینده، منطقه خاورمیانه شاهد تغییراتی اساسی بوده و نیروهای جدیدی به صحنه بیایند که از نظر نوع و قدرت با گذشته تفاوت داشته باشند. برخی میگویند واشنگتن دیگر مانند گذشته تمایلی به سلطه بر کشورهای منطقه ندارد. آنها میگویند آمریکا دیگر اهمیتی به منطقه خاورمیانه نمیدهد و این منطقه دیگر محل توجه این کشور نیست. شاید یکی از مهمترین دلایلش نیز به گفته آنها این باشد که آمریکا میخواهد تمرکز خود را بر آسیا و کشورهای اقیانوس آرام داشته باشد. بعد از مرحله موسوم به «بهار عربی»، ملتهای منطقه دچار رنجهای بیشتر شدند که به دلیل سرکوبهای بیشتر و فقدان نقش دولتی شهروندی بود و موجب گسترش گروههای تروریستی و مسلحی شد که کل منطقه را به آشوب کشیدند. این واقعیتی است که آمریکا نمیخواهد خود را درگیر آن کند و بیشتر به دنبال منطقهای است که دردسرهای کمتر و سود بیشتری نسبت به خاورمیانه داشته باشد. درک سرعت این تغییرات دشوار است. از سال 1973 تاکنون دیگر جنگهای موسوم به نزاع اعراب و اسرائیل بهوجود نیامده و جایش را به جنگهای محلی و منطقهای داده است. مثل جنگ عراق و ایران که به جنگ سوم منطقه خلیجفارس مشهور شد. اما این روزها جنگ با تشکلهای تروریستی در رأس اولویت دولتهای منطقه است. اکثر رؤسای دولتهای عرب به این باور رسیده بودند که نزاع اعراب و اسرائیل را از طریق جنگ، دیگر نمیتوان حل کرد و باید برایش راهحلی سیاسی پیدا کرد. در پایان سالهای دهه 70، مسئله فلسطین در حال حلشدن بود اما ناگهان به بنبست رسید و خشونتها در آن تا امروز ادامه پیدا کرده است. نفوذ و تأثیرگذاری دولتهای بزرگ نیز بر منطقه رو به کاهش رفت. بریتانیا و فرانسه تقریبا از پایان دهه 50 میلادی دیگر از صحنه غایب بوده و جایشان را به آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی دادند. نفوذ اتحاد جماهیر شوروی نیز در پایان دهه 90 میلادی با تغییر رویکرد مصر به آمریکا شروع شد. بعدها اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید و پس از آن آمریکا بهعنوان تنها قدرت برتر جهانی باقی ماند، اما این نقش نیز در حال تغییر است. اینروزها از یکطرف روسیه دوباره به منطقه بازگشته و تلاش میکند خود را بهعنوان جایگزین یا رقیب برابر با آمریکا نشان دهد و از سوی دیگر، برخی دولتهای آسیایی بهویژه چین و هند میخواهند با عبور از آن نقش صرفا اقتصادی داشته باشند. فعل و انفعالات درونی این کشورها نشان میدهد هریک به سمت داشتن نقشی سیاسی در منطقه خیز برداشتهاند. برای مثال چین نقش مهمی در توافق هستهای با ایران داشت و از این پس نیز میخواهد برای ممنوعیت گسترش سلاحهای هستهای در خاورمیانه نقش داشته باشد. چین همینطور پیشنهادی چهاربندی درباره حل منازعه فلسطینیها به اسرائیل ارائه داد. این کشور در نوامبر سال 2012 نیز راهحلی برای سوریه پیشنهاد کرد. از سوی دیگر، هندوستان مانند گذشته منبع کارگران ارزانقیمت نیست و میرود تا نقش خود را بهعنوان یک عامل امنیتی تقویت کند. از اینرو، هندوستان به دنبال ایفای چنین نقشی بهویژه در حوزه کشورهای خلیجفارس است. هندوستان این منطقه را بخشی از امنیت ملی خود میداند. میشود به اینها نزدیکی ایران و آمریکا را هم اضافه کرد یا وضعیت مصر که دچار بیثباتی شده و هنوز اکثریت جامعه مدنی این کشور نظام جدید را نپذیرفتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.