تبعات جنگ میتواند سالها پس از پایان آن ادامه پیدا کند
سوریه بر خاکستر جنگ
مهسا علیبیگی
وین این روزها شاهد مذاکرهای دیگر است؛ مذاکره برای یافتن راهحل پایاندادن به جنگ و خشونت چهارساله در سوریه؛ بحرانی که ادامهیافتن آن صدمههای غیرقابل جبرانی دارد آنهم بر بخشهایی از زیست بشری که شاید در نگاه اول به چشممان نیاید. دیدن میلیونها آواره و پناهنده سوری احتمالا کمتر جایی برای فکرکردن به محیطزیست سوریه یا تغییرات بیولوژیک بدن کودکان در طول جنگ باقی میگذارد، اما با آمدن صلح، تبعات جنگ یکییکی خودشان را به معرض تماشا میگذارند؛ تبعاتی که از همینحالا هم قابل پیشبینی است و کارشناسان و سازمانهای بیطرف بینالمللی درباره آنها هشدار میدهند. نفت خام و تخریب محیطزیست جنگ داخلی در سوریه پشتسر خود ردپایی سمی از آلودگیهای نظامی بهجا گذاشته است. فلزات سنگین موجود در مهمات، باقیماندههای سمی بمبها، تخریب ساختمانها و منابع آب، هدف قراردادن مناطق صنعتی و... همه اثرات منفی درازمدت در جوامع جنگی خواهد داشت. فعالیتهای نظامی در سوریه در طول چهار سال گذشته نشان میدهد آلایندهها و آلودگیهای غیرمستقیم جنگ میراث سمی بلندمدتی برای محیطزیست داشته و میتواند به مشکلات گسترده در حوزه بهداشت عمومی در سالهای آینده تبدیل شود. البته محققان معتقدند با وجود ادامه خشونت در سوریه هنوز ارائه یک ارزیابی کامل از دامنه خطرات تهدیدکننده سلامتی انسان و محیطزیست خیلی زود است. بااینحال، مؤسسه هلندی PAX که سازمانی غیردولتی و صلحگر است، در مطالعه جدید خود دست به نقشهبرداری از برخی مناطق سوریه زده که نشان میدهد طیف وسیعی از مشکلات محیطزیستی و بهداشتی را در این مناطق میتوان دید. بنا بر گزارش این مؤسسه، استفاده زیاد از سلاحهای کالیبر بزرگ در محاصره طولانیمدت برخی از شهرهای سوریه مانند حمص و حلب، استفاده از انواع مهمات با مواد سمی شناختهشده مانند فلزات سنگین و باقیمانده مواد منفجره توپخانهها مانند TNT، همگی انواع و اقسام مواد سرطانزا را در اطراف این کشور پراکنده است. برای مثال «بمبهای بشکهای» استفادهشده در این جنگ حاوی صدها کیلوگرم مواد سمی بودند که این مواد پس از انفجار بمب بهراحتی قابل تمیزکردن نیستند. از سوی دیگر، شورشیان عموما خودشان دست به تولید سلاح و مهمات میزنند. ساخت چنین سلاحهایی نیاز به تخصص حرفهای و محیط کاری امن دارد که شورشیان، از آن بیبهره هستند و همین استفاده از مواد شیمیایی در محیطی غیرآزمایشگاهی خطرات بیشماری برای سلامتی انسان و محیط زندگی او در پی دارد. جالب اینکه در بسیاری مواقع برای حمل مهمات و مواد شیمیایی مورد نیاز شورشیان از کودکان استفاده میشود که خود این موضوع به شمار خطرات بهداشتی تهدیدکننده جان انسانها میافزاید. بهعلاوه ساختمانهای مورد اصابت بمب و خمپاره به انواع مواد سمی آلوده هستند. این مواد سمی مانند آزبست معمولا تا مدتها در خانه، منابع آب و حتی در محیطهای باز مثل مزارع باقی میمانند. در برخی از شهرهای سوریه که آوارگان شروع به بازگشت به آنها کردهاند، این خطرات جدیتر است. علاوه بر این، نبود مدیریت زباله در مناطق شهری جنگزده مانع زدودن مواد سمی است که میتواند تأثیر جدی بلندمدت داشته باشد. اما آنچه تحت عنوان فاجعه زیستمحیطی در سوریه شناخته میشود، غارت مواد نفتی توسط شورشیان و افراد غیرنظامی و غیرماهر در مناطق نفتخیز سوریه است. استخراج و پالایش اولیه نفت توسط گروههای محلی در مناطق تحت کنترل شورشیان باعث گسترش گازهای سمی، آلودگی آب و خاک در این مناطق است. استخراج غیراصولی نفت باعث آلودگی خاک و سفرههای زیرزمینی آب به نفتخام در این مناطق شده است. درحالحاضر، گزارشهایی از شیوع بیماریهایی مرتبط با نشت نفت در شهرهایی نظیر دیرالزور ارائه شده است که وضعیت این شهر را در شرایط هشدار نشان میدهد. بنا بر گفته یک پزشک محلی، بیماریهای شایع در این مناطق عبارت هستند از سرفههای مداوم و سوختگی با مواد شیمیایی که قابلیت این را دارند که تبدیل به تومور شوند. درحالحاضر این مناطق تبدیل به مناطق غیرقابل کشاورزی هم شدهاند که خود تأثیراتی جدی برای سلامت انسان به همراه خواهد داشت. شلیک به مغز کودک وقتی صحبت از جنگ به میان میآید، کودکان در میان گروههای آسیبپذیر قرار میگیرند. البته کودکان معمولا از درگیریهای فیزیکی جان سالم بهدر میبرند اما این موضوع نباید ما را از نگرانبودن درباره سلامت کودکان باز دارد. سلامت جسمی و روانی کودکان جنگزده در درازمدت یکی از دغدغههای اصلی سازمانهای مدافع حقوقبشر است. دراینمیان سازمان «ورلد ویژن» (worldvision) که در زمینه حقوق کودک فعالیت میکند، مطالعاتی را در زمینه سلامت کودکان بازمانده از جنگ سوریه انجام داده است. «آلیسون شافر»، مشاور ارشد برنامه سلامت روان و حمایت روانی این سازمان، در گزارش خود درباره تأثیرات جنگ بر کودکان سوری مینویسد: «جنگ بیش از هر چیز کودکان را در شرایطی استرسزا و غیرقابل تحمل قرار میدهد که بر رشد مغزی کودک اثرگذار است». او اضافه میکند: «وقتی سیستم پاسخگویی به استرس برای مدتزمانی طولانی فعال بماند، سطوح بالایی از هورمون استرس کورتیزول در خون تولید میشود که به ناحیه هیپوکامپ مغز آسیب میزند و کودکان را با مشکلات یادگیری، مشکلات حافظه کوتاهمدت و مشکل کنترل احساسات مواجه میکند». شافر تأکید میکند: «مغز مانند یک ماهیچه است و در دوران کودکی، فقط آن نورونها و رشتههای عصبیای که مورد استفاده قرار گیرند، در مغز تقویت میشوند وگرنه میمیرند. به همین دلیل مغز کودک نیاز به استفاده مکرر و تحریک از طریق روابط با خانواده، تعامل اجتماعی و آموزشوپرورش دارد. غفلت از کودکان جنگزده میتواند به اختلال شدید در رشد شناختی، جسمی و روانی کودک منجر شود که میراث ماندگار جنگ است». ورلد ویژن با برخی از کودکان سوری که یا آواره شدهاند یا عزیزان و پدر و مادر خود را در جنگ از دست دادهاند، به گفتوگو نشسته است. شافر مینویسد در جریان این گفتوگوها مشخص شد حتی کودکانی که والدین خود را از دست نداده بودند نیز با چالشهای بسیاری دستبهگریبان بودند، زیرا والدینی که قرار است حمایتگر باشند و به کودکانشان عشق بورزند، خود درگیر جنگ یا آواره هستند و این تنشهای مداوم اثرات قوی و ماندگار بر رشد احساسی و اجتماعی کودکان دارد. این چالشها هم کودکان باقیمانده در سوریه و هم کودکان آواره را تهدید میکند. شافر همچنین معتقد است: «تحقیقات ما نشان میدهد جنگ میتواند شکل مغز کودکان را تغییر دهد. اگر ما حمایت کافی از کودکان سوری نداشته باشیم و آنها را به حال خود رها کنیم، جنگ تأثیر ماندگاری بر توانایی یادگیری کودکان سوری، حافظه، تعاملات اجتماعی، استرس و ترس و توانایی کنترل احساسات آنها در آینده خواهد داشت. این تجارب ممکن است به نسل بعدی نیز منتقل شود و ما نسلهایی از افراد دچار مشکلات روان را که خود مشکلات اجتماعی و اقتصادی در پی خواهد داشت، در سوریه شاهد باشیم». این محقق میگوید: «یک باور شایع اما غلط وجود دارد که کودکان حوادث استرسزا یا خشونتآمیز را درک نمیکنند و بنابراین مانند بزرگسالان تحتتأثیر آن قرار نمیگیرند. اما واقعیت این است برعکس ذهن جوان کودک توانایی این را دارد که دست به پردازشی حتی غلوآمیز از شرایط بزند. آنچه ما در تحقیقاتمان مشاهده کردیم، نشان میدهد کودکان دچار این بحران با مشکل تأخیر در رشد و همچنین کاهش توانایی یادگیری مواجه هستند که آنها را از طیکردن مدارج علمی محروم میکند». مدرسه توپخانه میشود یکی دیگر از حوزههایی که در طول جنگ در سوریه بهشدت آسیب دیده و کارشناسان را نگران میکند، حوزه آموزش است. این موضوع از آنرو مهم است که با گسترش جنگ نرخ بیسوادی در کشورها افزایش مییابد که خود بر شاخصهای توسعه انسانی اثرگذار است. جنگ در مناطق غیرنظامی با تخریب مدارس همراه است. حتی اگر در نتیجه جنگ کسی در شهرها باقی بماند، مدرسهای و کلاس درسی برای آموزش باقی نمیماند. براساس پژوهشی که مؤسسه (AIR American Institutes For Research) انجام داده است، قبل از آغاز جنگ در سوریه در سال 2011، تقریبا تمام کودکان سوریه وارد مدرسه ابتدایی شده بودند و نرخ سواد در این کشور برای جمعیت 24 - 15 سال، 95 درصد بود. اما با شروع جنگ، مدارس سوریه تحت حمله قرار گرفتند و برای کودکان سوری تلاش برای دریافت آموزشوپرورش در طول این چهار سال فعالیتی خطرناک تلقی میشود. این مؤسسه میگوید حداقل یکچهارم از مدارس در سوریه آسیب دیدهاند یا بهطور کلی نابود شدهاند. دراینمیان برخی از مدارس نیز برای مقاصد نظامی استفاده میشود یا به محل زندگی مردم آواره تبدیل شدهاند. اما مدارس باقیمانده هرگز از دانشآموزان پر نمیشود، زیرا پدران و مادران بسیاری هستند که رنج مهاجرت را بر تحصیل در زیر سایه جنگ ترجیح میدهند. مؤسسه AIR میگوید در طول این سالها، تقریبا سهمیلیون کودک از تحصیل محروم شدهاند و سوریه درحالحاضر یکی از پایینترین نرخهای ثبتنام در مدارس ابتدایی را در میان کشورهای جهان دارد. برای مثال ثبتنام دانشآموزان در حلب فقط شش درصد است و این در حالی است که نیمی از کودکانی که مهاجرت میکنند و به دیگر کشورها پناهنده میشوند، هیچ آموزشوپرورشی دریافت نمیکنند. براساس اطلاعات این مؤسسه، در فاصله آگوست 2013 تا فوریه 2015 حداقل 23 مورد بمباران، حمله هوایی یا انفجار در مناطق مسکونی و نزدیک مدارس صورت گرفته است که ترس از حضور در مدارس را بیشتر میکند. با وجود این، هنوز معلمان شجاعی در این مناطق هستند که با وجود خطرات بسیار برای روشن نگهداشتن چراغ دانایی تلاش و سعی میکنند با پیداکردن راهحلهای جایگزین مثل تدریس در خانهها یا کاهش ساعات آموزش در مدرسه، تبعات جنگ بر آموزش را کاهش دهند. آموزش و بالارفتن نرخ باسوادی در کشورها نهتنها شاخصی برای توسعهیافتگی محسوب میشود، که کودکان را از آسیبهای جدی بعدی مانند کار اجباری، ازدواج زودهنگام و دیگر سوءاستفادهها مصون نگه میدارد. بهعلاوه، مؤسسه AIR میگوید کودکانی که آموزش ابتدایی خود را کامل نکردهاند نسبت به کودکانی که این آموزش را کامل کرده و وارد مدارس متوسطه شدهاند، 32 درصد کمتر امکان اشتغال دارند. همچنین این کودکان نسبت به آنهایی که آموزش متوسطه را هم تمام میکنند و وارد دانشگاه میشوند، 56 درصد شانس کمتری برای پیداکردن شغل دارند. این مؤسسه همچنین تخمین میزند برای جبران هزینههای مستقیم ناشی از جنگ بر آموزش مثل ساخت و تعمیر مدارس تخریبشده، جایگزینی تجهیزات مدرسه و آموزش معلمان تازه، 2.1 میلیارد یورو معادل 3.2 میلیارد دلار پول لازم است. همچنین مؤسسه AIR معتقد است کاهش نرخ سوادآموزی در سوریه در سالهای آینده به تولید ناخالص داخلی این کشور به میزان 5.4 درصد برابر با هزینه سالانه 1.46 میلیارد یورو (2.18 میلیارد دلار) آسیب میزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.